‘Maffe dierentuin’ taferelen in de gevangenis sinds de coronacrisis

Door: Vidja Soekhai

Het coronavirus raakt de hele samenleving, inclusief de gedetineerden in de gevangenissen. Minister-president Mark Rutte heeft onlangs de Nederlandse samenleving ingelicht over het treffen van maatregelen om besmetting van het virus te voorkomen.

In de kern wordt verteld om fysiek contact te vermijden door zoveel mogelijk binnen te blijven en indien het toch nodig is om naar buiten te gaan, in ieder geval anderhalve meter afstand tussen personen aan te houden.[1]

Toepassing van de opgelegde maatregelen rondom het virus blijkt in het bijzonder voor gevangenissen een lastige opgave. Het is namelijk vrijwel onmogelijk om het besmettelijke virus buiten de gevangenismuren te houden. De gevangenen maken zich enorm zorgen over de gezondheid en de kans op besmetting, mede doordat fysiek contact vermijden bijna niet haalbaar is. Dit zorgt voor een aantal zorgwekkende problemen. Het totale aantal besmettingen in de gevangenis staat momenteel op vier, zo meldt de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI).[2]

De DJI meldt ook dat zij maatregelen hebben getroffen om de bescherming van gedetineerden en de medewerkers te garanderen. Deze maatregelen zien vooral toe op het bezoek aan justitiabelen in de inrichtingen. Het bezoek is namelijk opgeschort, maar om contact vooralsnog mogelijk te maken is er een optie om contact telefonisch of via Skype te faciliteren.[3]

Verder is bezoek louter toegestaan als dit noodzakelijk is in het kader van de rechtsgang. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het bezoek van een advocaat waar contact door middel van digitale hulpbronnen niet kan plaatsvinden. Daarnaast wordt een uitzondering gemaakt voor jeugddelinquenten, die hoogst uitzonderlijk bezoek mogen ontvangen van hun ouders in de inrichting waar ze verblijven, maar dit gebeurt natuurlijk wel onder strikte voorwaarden.[4]

Een ander zorgwekkend probleem dat zich afspeelt binnen de muren van de gevangenis, is de vrees voor isolatie. Bij hoesten, verkouden zijn of koorts hebben, geldt er in de gevangenissen de regel dat de gedetineerden logischerwijs in medische afzondering gaan om besmetting van medegedetineerden tegen te gaan. De medische afzondering klinkt wellicht praktisch, maar voor de gedetineerden betekent dit dat zij niet meer mogen participeren aan sociale activiteiten of het verrichten van werk. Gezien het feit dat dit soort bezigheden het kleine beetje vrijheid voor hen betekent, wordt het ontnemen daarvan gezien als een forse straf en een grote inperking van hun bewegingsvrijheid. Door vrees voor isolatie, weigeren gedetineerden met klachten dit door te geven.[5] Dit voelt voor hen als een extra straf.

Belangrijk om op te merken is dat onder deze gedetineerden lang niet altijd alleen gevangenen voor zware delicten vallen, maar ook personen die slechts in hechtenis zitten. Hoewel er dus verschillende soorten delinquenten zijn, worden ze allemaal door dezelfde matige coronamaatregelen getroffen.

De gedetineerden hebben er tamelijk onder te lijden, want inmiddels is ook het dagprogramma aangepast sinds de uitbraak van het coronavirus. In de eerste instantie zaten ze gemiddeld 13 uur per dag in hun cel, terwijl dat tegenwoordig al gauw tegen de 21 uur per dag is geworden. Dat hakt er volgens een gevangene in Lelystad flink in.

Dit zegt de gevangene in Lelystad over de gebeurtenissen binnen de muren van de gevangenis: "Het is echt een maffe dierentuin aan het worden hier. Je zit alleen op cel en mag geen arbeid meer verrichten. Er is veel minder personeel. Ook hier is een gedetineerde ziek. En op de gang liggen stapels vieze was." [6]

Verder lijkt de gevangenis niet te kunnen voldoen aan de eis van de anderhalve meter afstand die door de overheid wordt gepredikt. Nog steeds komt het voor dat er twee gedetineerden samen in een cel zitten.[7] Voor de coronacrisis was dat zo in 30% van de gevallen, dit is na de uitbraak gedaald naar ‘slechts’ 15% waarbij de situatie nauwlettend in de gaten wordt gehouden en in geval van symptomen wordt er overgeschakeld naar het scheiden en afzonderen van de gevangenen, doordat ze worden geplaatst in hun eigen geïsoleerde cel.[8]

De kwetsbare situatie waarin gedetineerden zich in verkeren baren al lange tijd zorgen voor een felle reactie aan hun zijde. De gedetineerden zijn onderworpen aan maatregelen die gelden binnen de gevangenis. De genomen maatregelen blijken dermate ineffectief, dat dit hevige emoties oproept.

Inmiddels is de druk van de ketel, sinds er door gedetineerden in de gevangenis van Lelystad een protest is aangewakkerd. De gemoederen liepen hoog op, doordat er grote ontevredenheid heerste over de nieuwe aangepaste dagprogramma’s die zijn opgesteld voor de gevangenen naar aanleiding van het virus. Gevangenisbewaarders moesten hard optreden tegen dit protest: door het gebruik van pepperspray probeerden zij de situatie te bedaren.

De afzondering is niet louter de aanleiding van het protest. In een brandbrief naar het ministerie constateerde het gevangenispersoneel dat er een groot tekort heerst aan drugs. Sinds de opschorting van het bezoek is de drugssmokkel door het bezoek ook aanzienlijk minder geworden. Dit heeft als gevolg dat er grote spanning leeft en er volop gezocht wordt naar alternatieven zoals medicatie ter compensatie van het verminderde drugsbereik.[9]

Niet alleen de Nederlandse gevangenissen hebben last van protesten, maar ook wereldwijd leeft er onrust in de gevangenissen ten gevolge van de coronacrisis. Dat is bijvoorbeeld het geval in gevangenissen van Frankrijk, Colombia en Italië. In de laatste twee landen zijn zelfs doden gevallen door de felle protesten. De Wereldgezondheidsorganisatie WHO concludeert dat dit komt door overvolle gevangenissen wat op zijn beurt leidt tot verontrustende gebeurtenissen. Dit is begrijpelijk, mede gezien het feit dat het coronavirus zich in de gevangenis razendsnel zou kunnen verspreiden, vooral doordat de verplichte afstandseis niet gehandhaafd kan worden.

De DJI heeft dus flink opgeschort aan het bezoek voor de gedetineerden en probeert ook de anderhalve meter afstand eis te handhaven. De maatregelen om de verspreiding van het coronavirus blijkt niet effectief te zijn voor gevangenissen. Mede doordat er vooral gebrek in ruimte is zorgt dit voor problemen. De vrees voor isolatie, dat aanvoelt als een extra straf, zorgt ervoor dat mogelijke coronapatiënten zich niet melden en de kans op besmetting aanzienlijk wordt vergroot.

Anderhalve meter afstand terwijl er vaak meerdere gevangene in een cel zitten, geeft bovendien weinig hoop. Aangepaste dagprogramma’s en het verminderde bereik van drugs zorgt voor enorme onrust en dat resulteert in heftige protesten in de gevangenissen. Dit is weliswaar een wereldwijd probleem, maar in het buitenland blijken de gevolgen van dit soort protesten in de gevangenissen een stuk fataler te zijn. Voor gedetineerden lijken de gevolgen van de coronacrisis dan ook een stuk pessimistischer in vergelijking tot de rest van de samenleving.

[1] Ministerie van Algemene Zaken. (2020, 9 april). Coronavirus COVID-19. (www.rijksoverheid.nl)

[2] RTL Nieuws. (2020, 10 april). Vier gedetineerden in Nederland met corona besmet. (www.rtlnieuws.nl)

[3] Ministerie van Justitie en Veiligheid. (2020, 6 april). Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). (www.dji.nl)

[4] EenVandaag. (2020, 18 maart). Gevangenissen nemen maatregelen in coronacrisis: tiental gedetineerden in isolatie geplaatst. (www.eenvandaag.nl)

[5] Tieleman, Y. (2020, 27 maart). Spanning in gevangenissen loopt op door coronavirus. (www.parool.nl)

[6] EenVandaag. (2020, 18 maart). Gevangenissen nemen maatregelen in coronacrisis: tiental gedetineerden in isolatie geplaatst.

[7] Tieleman, Y. (2020, 27 maart). Spanning in gevangenissen loopt op door coronavirus.

[8] RTL Nieuws. (2020, 10 april). Vier gedetineerden in Nederland met corona besmet.

[9] Algemeen Dagblad. (2020, 12 april). Pepperspray ingezet bij protest in gevangenis Lelystad door coronamaatregelen. (www.ad.nl)