Corona: Getroffen door het virus én de voorzorgsmaatregelen

Door: Sophie de Haan

Corona: Getroffen door het virus én de voorzorgsmaatregelen

De coronacrisis: onzekerheid, beperking, voorzorg. Steeds meer landen sluiten de grenzen vanwege het coronavirus. Als gevolg van het inreisverbod in onder andere de Verenigde Staten is luchtvaartmaatschappij KLM genoodzaakt drastische maatregelen te nemen. Er wordt aangestuurd op werktijdverkorting van ongeveer dertig tot veertig procent voor al het personeel en ruim 1500 tot 2000 banen worden geschrapt en in maakte bekend de capaciteit van het bedrijf te verminderen met 70 tot 90 procent.[1] De opleidingsinstituten van KLM zijn gesloten en er wordt ruim 400 miljoen bezuinigd bij grote investeringsprojecten.[2] De maatregelen van KLM zijn vergelijkbaar met andere grote personenvervoer maatschappijen.
Na de nieuwe afgekondigde maatregelen van donderdag 12 maart zijn de directe gevolgen nu ook merkbaar voor studenten. Tentamens zijn afgelast tot en met 6 april en colleges worden zoveel mogelijk online aangeboden.[3] Door de verdergaande maatregelen van 23 maart is het niet meer toegestaan met meer dan drie mensen samen te komen. Het leven staat stil. Welke aanpak wordt nu eigenlijk gehanteerd in de coronacrisis? Welke richtlijnen worden nu gehanteerd en welke gevolgen heeft dit op het gebied van de gezondheidszorg en het economische leven? Verandert de coronacrisis iets in de plichten voor werkgevers en bestaan er regelingen om bedrijven in nood tegemoet te komen?

Richtlijnen

Op 12 maart werden door minister-president Rutte en  voormalig minister Bruins de nieuwe maatregelen (gebaseerd op het advies vanuit het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en milieu (RIVM)) middels een persconferentie kenbaar gemaakt.[4] Nederland wordt massaal opgeroepen zoveel mogelijk thuis te blijven bij klachten van neusverkoudheid, hoesten, keelpijn of koorts. Sociaal contact moet zoveel mogelijk worden vermeden, waarbij ouderen en mensen met een kwetsbare weerstand nog voorzichtiger dienen te zijn. Bijeenkomsten van meer dan 100 personen werden verboden. Er wordt aangestuurd dat men zoveel mogelijk thuis werkt, maar voor personeel in de zorg en andere ‘vitale processen’ geldt een andere regel. In die sectoren moet men pas thuis blijven bij koorts en klachten. Universiteiten en hogescholen dienen zoveel mogelijk online onderwijs aan te bieden. In eerste instantie bleven de basis- en middelbare scholen en campussen open, maar na spoedoverleg heeft het kabinet toch besloten de scholen ook te sluiten.[5]  Horecagelegenheden, zorginstellingen, sportclubs en kinderopvang worden gesloten.

De nieuwe maatregelen van 23 maart gaan nog verder. Alle bijeenkomsten worden verboden, ook onder de 100 mensen. Daarnaast worden er door de politie boetes uitgedeeld, wanneer de maatregelen niet worden nageleefd. Het voorschrift is daarnaast om niet meer dan drie mensen op bezoek te hebben en in ieder geval anderhalve meter afstand te houden. De nieuwe maatregelen zijn van kracht tot en met 1 juni. De overige maatregelen blijven gelden tot 28 april 2020, zo maakte de regering op 31 maart bekend.[6]

Schade

De schade door het coronavirus is fors, waarbij de aard van de schade per sector verschillend is. Er kan sprake zijn van een (tijdelijke) vraaguitval die op termijn wordt ingehaald. Het afgelasten van grote evenementen en activiteiten, sluiten van musea, bioscopen, winkels- en sportcentra en de sociale isolatie zal permanente economische schade opleveren.[7] Met name zzp’ers en flexwerkers krijgen de eerste klap.[8] Waar het werk stilvalt, dreigen de zzp’ers het eerste werkloos te worden en oproep- en uitzendkrachten het eerste hun baan te verliezen. De liquiditeitspositie van de ondernemers verslechtert op korte termijn, waardoor veel van deze bedrijven in een dreigende situatie (faillissement) komen. De horecabranche, bestaande uit ongeveer 260 duizend van de 380 duizend tijdelijke en zelfstandige procent zzp’ers, wordt geraakt door de gevolgen van het coronavirus.[9] De horecasector vreest dat het coronavirus op korte termijn gaat leiden tot faillissementen. Rober Willemse, voorzitter van branchevereniging Koninklijke Horeca Nederland, schat het omzetverlies in maart op ongeveer 33 procent, ruim 630 miljoen euro. De verwachting is dat dit verder oploopt, met als gevolg een grote roep om steun van het kabinet.

Op welke mogelijke regelingen een beroep kan worden gedaan door bedrijven, komt later aan bod. Eerst: hoe staat het op dit moment met de gezondheidszorg?

Triage in de gezondheidszorg

Het aantal besmettingen neemt snel toe. Het totale aantal besmettingen in Nederland is hoger dan het RIVM meldt, omdat de organisatie alleen de bevestigde gevallen bekend maakt.[10] Naast het feit dat het aantal corona patiënten snel toeneemt, doet zich een tweede probleem voor. Uit de cijfers van 10 maart blijkt dat 4% van het ziekenhuispersoneel in Noord-Brabant is besmet, met als gevolg dat het aantal inzetbare medewerkers afneemt.[11] Naast dat de ziekenhuisbedden voller raken, ontstaat dus ook een reële kans op een personeelstekort. Door voorzorgsmaatregelen wordt gepoogd de piek in te dammen en over een langere periode te spreiden, zodat meer patiënten de benodigde zorg kunnen krijgen en om triage zoveel mogelijk te voorkomen.

Volgens arts-microbioloog Jan Kluytmans moet serieus rekening worden gehouden met het scenario waarin het ziekenhuis moet kiezen welke corona patiënten geholpen worden en welke niet. Als de toename doorzet, kan het gevolg zijn dat niet iedereen de benodigde zorg krijgt.[12] Nederland beschikt totaal over 1150 bedden op de intensive care. De verwachting is dat deze vol zullen liggen op het moment dat in Nederland 12.000 mensen tegelijkertijd met het corona-virus zijn besmet. Anticiperend op de situatie heeft de Vereniging van Intensive Care artsen een draaiboek verstuurd naar ziekenhuizen, voor het geval zo’n scenario zich voordoet, iets wat zich in Nederland nog niet eerder heeft voorgedaan. In dit protocol wordt voorgesteld iedereen boven de 80 niet meer op te nemen, net als mensen met kanker die een slechte prognose hebben, patiënten na een langdurige reanimatie en verkeersslachtoffers met weinig kans op herstel.[13] De zogenoemde triage is een ingewikkelde ethische kwestie. Het kiezen tussen mensen die zorg nodig hebben, wordt zoveel mogelijk geprobeerd te voorkomen door onder andere het uitstellen van niet-spoedeisende operaties en door verpleegsters extra te trainen voor snelle behandeling.

In Italië doet zich de triage in een aantal ziekenhuizen al voor: artsen zijn genoodzaakt, wegens gebrek aan middelen, te kiezen tussen patiënten. De denkbeeldige situaties worden steeds meer door de media naar voren gebracht.[14] Verdient een gezonde en wegens verkrachting vastzittende gevangene die besmet is door het virus voorrang boven een besmette 65-jarige vrouw die astma heeft en doceert aan de universiteit? Of het dilemma dat jongeren wel naar de kroeg zijn gegaan en besmetting op hebben gelopen, waardoor sommige besmette ouderen die voorzichtig zijn geweest niet meer in aanmerking komen voor zorg. De coronacrisis raakt dus niet alleen het economische en sociale leven, maar ook de gezondheidszorg en haar morele vraagstukken.

Daarnaast is een werkgever verantwoordelijk voor het welzijn van haar werknemers. Hoe is de werknemer-werkgever situatie in de coronacrisis?

Voorzorgs- en veiligheidsmaatregelen: Goed werkgeverschap

In een arbeidsverhouding is de werkgever verplicht om zorg te dragen voor een veilige werkomgeving. De werkgever moet doen wat nodig is om de kans op besmetting zo klein mogelijk te houden en wanneer de omstandigheden hiertoe aanleiding geven, werkzaamheden stilleggen of het kantoor sluiten. Het nemen van voorzorgsmaatregelen, zoals het verstrekken van mondkapjes voor het ziekenhuispersoneel, is onderdeel van het inrichten van een veilige omgeving.

De zorgplicht en het zogenaamde goed werkgeverschap wordt uitgewerkt in (onder andere) de artikelen art. 7:611 BW en art. 7:658 BW. Het basisartikel 7:611 wordt gezien als een vangnetartikel, waarbij de verhouding tussen werkgever en werknemer wordt gebaseerd op regels die voortvloeien uit de redelijkheid en billijkheid. Artikel 7:658 ziet specifiek op de werkgeversaansprakelijkheid betreffende de zorgplicht om de werknemer te beschermen tegen gevaren voortvloeiend uit werkzaamheden. Hierin zijn de kelderluikcriteria van belang: de waarschijnlijkheid van de niet-inachtneming van de benodigde oplettendheid, de hoegrootheid van de kans dat daaruit ongevallen ontstaan, de ernst van de gevolgen en de bezwaarlijkheid van de te nemen maatregelen. In een extreme situatie -zoals nu het geval is met het corona-virus- zal de causaliteitsvraag een ingewikkelde factor vormen voor de aansprakelijkheid van de werkgever. Maar wanneer een internationaal opererende chauffeur zonder enige instructies of voorzorgsmaatregelen door zijn werkgever naar een gebied wordt gestuurd waar het coronavirus heel actief is, is de kans op aansprakelijkheid natuurlijk wel aanwezig. Het nemen van voorzorgsmaatregelen is dus een onderdeel van het goed werkgeverschap. Maar hoe moet de werkgever handelen in geval van ziekte van een werknemer wegens het corona-virus?

Nader obstakel: Corona en AVG

Zoals hiervoor duidelijk gemaakt, zijn bedrijven verantwoordelijk voor een gezonde werkomgeving, maar zijn daarbij natuurlijk ook gebonden aan de privacywet AVG. De AVG stelt regels met betrekking tot informatie over werknemers, wat ook gevolgen heeft voor de aanpak van het coronavirus in de werkomgeving. Om besmetting zoveel mogelijk tegen te gaan, is transparantie binnen de werkomgeving gewenst, maar hiervoor is wel toestemming van de werknemer vereist. Er mag niet worden geregistreerd wie van de werknemers besmet is. Administreren dat iemand ziek is, is natuurlijk toegestaan, maar niet wat hij of zij mankeert. Daarbij is het voor de werkgever niet toegestaan aan andere medewerkers mede te delen dat een werknemer besmet is. Vragen over klachten als hoesten en koorts of het verloop van de ziekte mag slechts worden gesteld door de (bedrijfs)arts. Wel mogen de werkgevers praten (zonder administratie ervan), vragen naar de voorgaande reisbestemmingen en kunnen in samenspraak met de bedrijfsarts extra controles regelen.[15]

Doorbetaling van loon?

Als een werknemer ziek thuis is als gevolg van het coronavirus, geldt in principe geen andere regeling dan bij gewoon ziekteverzuim. De werkgever is bij ziekte verplicht het loon van de werknemer door te betalen (met een maximum van twee jaar), ook als de werknemer niet ziek is, maar niet kan werken omdat de werknemer uit een risicogebied komt. De oorzaak van het niet verrichten van de arbeid ligt hierbij niet in de risicosfeer van de werknemer. Anders is dat voor het geval dat de werknemer uit angst voor besmetting thuis blijft. Zonder reële vrees of een reëel onderbouwd vermoeden, blijft de werknemer verplicht de arbeid te verrichten. Wanneer dit niet gebeurt, is sprake van werkweigering en hoeft de werknemer dus geen loon door te betalen. Voordat loon wordt stopgezet, dient de werknemer wel gewaarschuwd te zijn dat dit het gevolg is van het niet verrichten van de arbeid.[16]

Noodpakketten voor ondernemers

Normaal gesproken wordt ongeveer voor 40 miljoen euro per jaar aan goederen door Nederlandse bedrijven uit China geïmporteerd, die nu min of meer stil is komen te liggen. In Nederland dreigt momenteel een tekort aan knoflook, gember en medische middelen. Aangezien goederen en onderdelen niet of minder worden geleverd, is er minder werk voor werknemers. Ook de export van de Nederlandse bedrijven naar China stagneert.[17]

Vanwege de hard oplopende nood bij ondernemers hebben VNO-NCW en MKB-Nederland vier scenario’s uitgewerkt – van een tijdelijke situatie tot een grootschalige en langdurige uitval in grote delen van de economie - om op de economische situatie te anticiperen. Per fase wordt de mate van staatssteun uitgewerkt. Volgens deze organisaties gaat het coronavirus het ondernemersrisico ver te boven en helpen de scenario’s een effectieve plan van aanpak te bewerkstelligen, met de benodigde staatssteunmaatregelen. Veel van deze maatregelen zijn eerder met succes ingezet tijdens de economische crisis van 2008 en hebben als doel meer liquiditeit en minder kosten voor ondernemers. Zo wordt eerst gericht op liquiditeitssteun die verder kan worden geïntensiveerd, noodfondsen opgericht en is in een worst-case- scenario het plan om een crisisherstelwet in te voeren om investeringen aan te jagen.[18] Zoals hiervoor aangegeven worden de zzp’ers en oproep- en uitzendkrachten als eerst het hardst getroffen.

Voor zzp’ers en oproep- en uitzendkrachten is de steun niet hetzelfde als voor (grote) bedrijven. In een interview gaf minister Eric Wiebes van Economische Zaken aan dat zzp’ers niet hoeven te rekenen op extra financiële steun, omdat zij  zelf hebben gekozen voor de kwetsbaarheid met het niet hebben van een vast dienstverband.[19] Wel is voor zelfstandigen het Besluit Bijstandverlening zelfstandigen (Bbz), een bestaande regeling voor zelfstandigen die in de financiële problemen komen. De wettelijke vangnetten moeten volgens Wiebes de schade opvangen, maar uitgespeeld is deze situatie met betrekking tot zzp’ers wellicht nog niet, omdat de schade steeds meer in kaart wordt gebracht en fors blijkt. Minister Eric Wiebes is hierover in overleg met minister Wouter Koolmees van Sociale Zaken. De Tweede Kamer wenst een extra steunpakket voor de culturele sector, aangezien hier ruim 60 procent zzp’er is. Wel mogen alle ondernemers het betalen van hun belastingen uitstellen, dus ook de zzp’ers.

De regeling van de werktijdverkorting, die hieronder wordt toegelicht, is niet mogelijk voor zzp’ers en oproep- en uitzendkrachten. Bedrijfsrisico’s dreigen te worden afgewenteld op werknemers door werknemers met een nulurencontract te ontslaan.  Zo maakt KLM veel gebruik van nulurencontracten op de luchthavens, waardoor  wegens de coronacrisis 2000 tijdelijke banen van werknemers niet worden verlengd. Ook wordt deze strategie veel in de horeca toegepast, waardoor veel tijdelijke werknemers thuis komen te zitten, zonder werk en zonder inkomsten.[20] De regelingen voor bedrijven hebben in de crisis succesvol bijgedragen aan het overeind houden van bedrijven, maar kwetsbare zelfstandigen en de oproep- en uitzendkrachten lijken tot nu toe onvoldoende beschermd en tussen de bescherming door te schieten. Zoals aangegeven, heeft de overheid een aantal eerste regelingen getroffen om bedrijven tegemoet te komen en zoveel mogelijk van faillissement te weerhouden. Om welke regelingen gaat het momenteel?

Flexibele werkwekenregeling, werktijdverkorting (WTV) en Force majeur

Het ministerie van SZW heeft een regeling getroffen, waarbij bedrijven die aan de vereisten voldoen, een beroep kunnen doen op de zogenaamde werktijdvergunning. Indien ontheffing wordt verleend, kunnen werknemers in aanmerking komen voor een WW-uitkering wegens werktijdverkorting (hierna WTV), mits zijn voldoen aan de vereisten van de werkloosheidswet. Dit heeft tot gevolg dat de werkgever de WW-uitkering in mindering kan brengen op het loon, waardoor de werkgever minder loonkosten heeft en de werknemer tegelijkertijd volledig in dienst blijft.

Voor zo’n ontheffing moet eerst een vergunning worden aangevraagd bij het Ministerie SZW en geldt voor maximaal zes weken. Zo’n verzoek tot werktijdvergunning wordt ingewilligd wanneer sprake is van buitengewone omstandigheden, die in redelijkheid niet tot het normale ondernemersrisico kunnen worden gerekend, zoals brand, overstroming en ook corona. Daarnaast moet sprake zijn van een afname in arbeidscapaciteit van minstens twintig procent gedurende minstens twee en maximaal vierentwintig kalenderweken.

Deze WTV wordt echter niet verleend voor de periode voorafgaand aan de aanvraag voor de ontheffing en ook niet wanneer de vermindering van de werkzaamheden samenhangt met een werkstaking in de onderneming, tenzij redelijkerwijs niet kan worden verwacht dat de werkstaking door het verlenen van de ontheffing zal worden beïnvloed. Een WTV is ook niet mogelijk voor oproep- en uitzendkrachten.[21]

Momenteel hebben meer dan 5 duizend bedrijven een beroep gedaan op de werktijdverkorting wegens onvoldoende werk door het coronavirus. Volgens het VNO-NCW en MKB-Nederland is deze ‘deeltijd-WW’ echter onvoldoende en sturen aan op het verstrekken van garanties aan financiers door middel van een speciale regeling. Normaal gesproken wordt door honderd tot tweehonderd bedrijven per jaar een beroep gedaan op deze regeling.[22]

De WTV is echter deze week stopgezet door de overheid, aangezien de uitbraak van het coronavirus heeft geleid tot een ongekend groot beroep op de regeling. De regeling blijkt niet toegesneden op de ingrijpende gevolgen van de corona-uitbraak voor Nederlandse bedrijven en organisaties. Daarom is de werktijdverkorting ingetrokken. Een snellere maatregel is door het kabinet geïntroduceerd ter vervanging van de WTV: de tijdelijke Noodmaatregel Overbrugging voor Werkbehoud (NOW).[23] De precieze regeling wordt in overleg met het UWV verder uitgewerkt. Een ondernemer die omzetverlies verwacht, (minimaal 20%) kan bij het UWV voor een periode van drie maanden een tegemoetkoming in de loonkosten aanvragen (maximaal 90%, een verhoging van 20% procent). De aanvragen die zijn gedaan op de werktijdverkorting, maar nog niet afgerond, worden afgehandeld in de nieuwe regeling.

Staatssecretaris Mona Keijzer van Economische Zaken heeft bekendgemaakt dat kleine- tot middelgrote bedrijven met financiële problemen wegens het coronavirus een overbruggingskrediet kunnen aanvragen, waarbij de overheid grotendeels garant staat.[24] De zogenoemde regeling Garantie Ondernemersfinanciering (GO) wordt verruimd door het garantieplafond van de GO te verhogen van 400 miljoen naar 1.5 miljard euro, waarbij het maximumbedrag per onderneming tijdelijk wordt verruimd naar 150 miljoen euro. Dit heeft tot gevolg dat restaurants, sportscholen en andere kleinere ondernemers die inkomsten of productie mislopen, een beroep kunnen doen op de maatregel. Met deze maatregel komt direct 300 miljoen euro aan extra financiering beschikbaar, die eigenlijk pas eind maart in werking zou treden.

Verder wordt aangestuurd op een regeling met betrekking tot het invorderingsbeleid, om getroffen ondernemingen uitstel van betaling te verlenen en de betaling van belastingrente en invorderingsrente op te schorten.[25] Zo wordt het voor getroffen ondernemers eenvoudiger uitstel van belasting aan te vragen. De Belastingdienst stopt per direct de invordering  van inkomsten-, vennootschaps-, loon- en omzetbelastingen. Eventuele verzuimboetes wegens het niet op tijd betalen, hoeven nu niet te worden betaald. Het tarief van de belastingrente gaat tijdelijk naar 0% om bedrijven meer financiële ruimte te bieden.[26]

Ook de landbouw-en tuinbouwbedrijven worden door de overheid tegemoet gekomen door een tijdelijke borgstelling voor werkkapitaal onder de regeling Borgstelling MKB-Landbouwkredieten (BL), waarbij het kabinet borg staat voor de kredieten van agrarische ondernemers. Het kabinet blijft zich inzetten de steunmaatregelen aan de concrete situatie aan te passen. Zo is het kabinet momenteel bezig met een compensatieregeling voor getroffen sectoren, die met spoed wordt voorgelegd aan de Europese Commissie voor de beoordeling op (geoorloofde) staatssteun. [27]

Een bedrijf kan onder omstandigheden ook zelf de schade beperken, door een beroep te doen op force majeure ofwel overmacht. Wanneer een bedrijf niet kan voldoen aan haar contractuele verplichtingen in commerciële contacten, bijvoorbeeld door stilgelegde productie in China, kan een beroep op overmacht uitkomst bieden en een tekortkoming in de nakoming wegnemen.[28] Een beroep op overmacht kan bijvoorbeeld leiden tot een opschorting van de contractuele verplichtingen, het vervallen van aansprakelijkheid bij het niet-nakomen van verplichtingen, de verplichting om schade zoveel mogelijk te beperken of zelfs het recht op beëindiging van de overeenkomst.Ook wordt opgeroepen om bij het aangaan van nieuwe overeenkomsten rekening te houden met de omstandigheden van het coronavirus.

In verhouding?

In eerste instantie lijken de maatregelen extreem en vergaand, omdat ze een grote impact hebben op het economisch, sociaal en cultureel leven en derhalve wellicht niet in verhouding tot de situatie worden geacht. De duur van de maatregelen heeft daarbij een grote invloed op deze opvatting. De sluiting van de scholen veroorzaakt ook veel tegengeluid. Dat mensen besmet worden met het virus, is in mindere mate de zorg, aangezien dit ook het geval is bij een griepepidemie. Het kritiekpunt dat deze situatie dreigender maakt, is de onhoudbare piek van het aantal besmettingen, waarbij het zorgsysteem overbelast raakt. Naast ziekte wegens het corona-virus, hebben namelijk de andere acute hulp- en zorgbehoevenden ook nog steeds (acute) zorg nodig. De overheid heeft als kerntaak het zorgen voor veiligheid, waaronder begrepen verantwoordelijkheid voor het in stand houden van een functionerend regulier zorgsysteem. Het ineenstorten van het zorgsysteem zorgt naast een verdergaande economische crisis, ook voor een vertrouwenscrisis. Dat is mijns inziens van belang om te voorkomen. Belangrijk is echter wel dat de overheid de getroffen sectoren voldoende steunt, omdat deze situatie ook een kwestie van overmacht is en de maatregelen (en het coronavirus zelf) de zwakkeren hard treffen. Op individueel niveau lijken de voorzorgsmaatregelen wellicht extreem, maar een perspectief innemend vanuit een collectief oogpunt geeft wellicht een andere kijk. Men is deels en de overheid is voor het grootste deel namelijk wel verantwoordelijk voor het welzijn van zijn of haar medemens, waarbij het minder draait om het individuele belang, maar om het functioneren van de samenleving als haar geheel.


[1] Air France-KLM schrapt tot 90 procent van capaciteit wegens coronavirus, NU.nl, 16 maart. 2020.https://www.nu.nl/economie/6037806/air-france-klm-schrapt-tot-90-procent-van-capaciteit-wegens-coronavirus.html

[2] KLM wil werktijdverkorting, schrapt minstens 1500 banen, NOS, 13 maart 2020. https://nos.nl/artikel/2327047-klm-wil-werktijdverkorting-schrapt-minimaal-1500-banen.html,

[3] Erasmus Universiteit Rotterdam, Coronavirus. https://www.eur.nl/nieuws-agenda/dossiers/corona

[4] Corona-maatregelen: thuisblijven bij milde klachten, evenementen massaal afgelast, NOS, 12 maart 2020. https://nos.nl/artikel/2326868-corona-maatregelen-thuisblijven-bij-milde-klachten-evenementen-massaal-afgelast.html

[6] Coronanieuws 23 maart: kabinet versterkt coronamaatregelen, NOS, 23 maart 2020.https://nos.nl/artikel/2328121-coronanieuws-23-maart-kabinet-verstevigt-coronamaatregelen.html

[7] MKB-Nederland: Noodpakket Corona, geraadpleegd 15 maart 2020. https://www.vno-ncw.nl/sites/default/files/noodpakket-corona-behorende-bij-4-scenarios.pdf

[8] M. de Ruiter, Corona treft vooral de zwakke broeders van de arbeidsmarkt: zzp’ers, oproep- en  uitzendkrachten, De Volkskrant, 15 maart 2020. https://www.volkskrant.nl/economie/corona-treft-vooral-de-zwakke-broeders-van-de-arbeidsmarkt-zzp-ers-oproep-en-uitzendkrachten~be09881c/

[9] M. de Ruiter, Horeca luidt noodklok: ‘onze branche staat in brand’, De Ondernemer, 14 maart 2020. https://www.deondernemer.nl/corona/coronavirus/nederlandse-horeca-luidt-noodklok-branche-in-brand~2031831

[10] Nog acht doden door coronavirus, meer dan duizend bevestigde besmettingen, NU.nl, 15 maart 2020. https://www.nu.nl/coronavirus/6037590/nog-acht-doden-door-coronavirus-meer-dan-duizend-bevestigde-besmettingen.html

[11] B. Van Doorn, 4 procent geteste ziekenhuismedewerkers Brabant heeft coronavirus, alleen mensen met klachten getest, Omroep Brabant, 10 maart 2020. https://www.omroepbrabant.nl/nieuws/3169445/4-procent-geteste-ziekenhuismedewerkers-Brabant-heeft-coronavirus-alleen-mensen-met-klachten-getest

[12] Ziekenhuis Breda vreest code zwart: ‘dan moeten we kiezen wie we behandelen’, NOS, 12 maart 2020 https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2326933-ziekenhuis-breda-vreest-code-zwart-dan-moeten-we-kiezen-wie-we-behandelen.html

[13] Draaiboek Pandemie deel 1, Nederlandse Vereniging voor Intensive Care, versie 1.2, maart 2020

[14] J. Van de Beek, Triage: het ‘ondenkbare’ dilemma, De Limburger, 16 maart 2020

[17] Bedrijven in de problemen door coronavirus krijgen financiële hulp, Stiptadvocaten, geraadpleegd 15 maart 2020. https://www.stiptadvocaten.nl/aangestipt/bedrijven-in-de-problemen-door-het-corona-virus-krijgen-financiele-hulp

[19] Wiebes over zzp’ers in de problemen door corona: zelf bewust risico genomen, NU.nl, 15 maart 2020. https://www.nu.nl/coronavirus/6037648/wiebes-over-zzpers-in-problemen-door-corona-zelf-bewust-risico-genomen.html

[20] M. de Ruiter, Corona treft vooral de zwakke broeders van de arbeidsmarkt: zzp’ers, oproep- en  uitzendkrachten, De Volkskrant, 15 maart 2020. https://www.volkskrant.nl/economie/corona-treft-vooral-de-zwakke-broeders-van-de-arbeidsmarkt-zzp-ers-oproep-en-uitzendkrachten~be09881c/

[21] Coronavirus: Koolmees biedt regeling, Coolblue verhoogt prijzen, De Ondernemer, 24 februari 2020. https://www.deondernemer.nl/coronavirus/coronavirus-koolmees-biedt-regeling-bedrijven-nemen-maatregelen~2004716

[22] P. van Ammelrooy, Coronavirus duwt personeel tijdelijk in de WW – met KLM als grootste, De Volkskrant, 15 maart 2020. https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/coronavirus-duwt-personeel-tijdelijk-de-ww-in-bij-duizenden-bedrijven-met-klm-als-grootste~bae9dcc1/

[23] Rijksoverheid, Coronavirus: kabinet neemt pakket nieuwe maatregelen voor banen en economie, 17 maart 2020. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ww-uitkering/nieuws/2020/03/17/coronavirus-kabinet-neemt-pakket-nieuwe-maatregelen-voor-banen-en-economie

[24] Kabinet gaat door corona-uitbraak getroffen ondernemers eerder helpen, RTL NIEUWS, 15 maart 2020. https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5057381/zzpers-kleine-ondernemers-corona-covid-19-maatregelen-hulp

[25] Ondernemersclubs: staatssteun tegen coronavirus, De Telegraaf, 10 maart 2020. https://www.telegraaf.nl/financieel/79485536/ondernemersclubs-staatssteun-tegen-coronavirus

[26] Rijksoverheid, Coronavirus: kabinet neemt pakket nieuwe maatregelen voor banen en economie, 17 maart 2020. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ww-uitkering/nieuws/2020/03/17/coronavirus-kabinet-neemt-pakket-nieuwe-maatregelen-voor-banen-en-economie

[27] Rijksoverheid, Coronavirus: kabinet neemt pakket nieuwe maatregelen voor banen en economie, 17 maart 2020. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ww-uitkering/nieuws/2020/03/17/coronavirus-kabinet-neemt-pakket-nieuwe-maatregelen-voor-banen-en-economie