Dagvaardingen in corruptiezaak Shell

door:
Het OM gaat het oliebedrijf Shell, een Brits-Nederlandse onderneming, vervolgen voor corruptie in Nigeria. Het strafrechtelijk aansprakelijk stellen van een rechtspersoon voor een strafbaar feit is echter niet gemakkelijk. Hoeveel nut heeft het eigenlijk om een rechtspersoon te vervolgen? Wat kan je een grote multinational als Shell voor een straf opleggen die pijnlijk voor haar is? Of heeft het eigenlijk weinig nut en is het allemaal symboolpolitiek van het OM?

 

OPL 245

Op 1 maart jl. maakt Shell bekend dat zij door het OM is geïnformeerd over het voornemen om over te gaan tot vervolging.[7] Het gaat allemaal om een olieveld genaamd OPL 245, gelegen in het uiterste zuiden van Nigeria. Het Brits-Nederlandse Shell en Italiaanse Eni betaalden gezamenlijk bijna 1,3 miljard Amerikaanse dollar voor de concessies voor dit olieveld. Op 17 februari 2016 viel de FIOD, vergezeld met het Italiaanse OM, het hoofdkantoor van Shell te Den Haag binnen. Hier werden een groot aantal e-mails en documenten meegenomen, waarvan ruim 1800 pagina’s uiteindelijk uitlekten. Naar aanleiding van deze uitgelekte stukken kan de volgende reconstructie gemaakt worden.

De geschiedenis

In 1998 is OPL 245 ontdekt. De geschatte hoeveelheid olie: ruim 9 miljard vaten.[8]De toenmalige minister van olie van Nigeria, Dan Etete, kent de concessie toe aan het bedrijf Malabu, dat enkele dagen voor de toekenning is opgericht door Dan Etete. Malabu betaalt slechts USD 2 miljoen voor OPL 245. Tussen 2001 en 2006 begint het getouwtrek tussen Malabu, Nigeria en Shell om de concessie. Malabu verliest de concessie na een rechtszaak en OPL 245 is weer in handen van de Nigeriaanse overheid. In 2007 wordt oud-minister Etete door de Franse rechtbank veroordeeld voor witwassen in een andere zaak.

Geldstromen

Shell en Eni kopen in 2011 de concessie voor OPL 245 voor bijna USD 1,3 miljard. De Nigeriaanse overheid betaalt USD 1,1 miljard aan Malabu. Het grootste deel van dit geld belandde in de zakken van Nigeriaanse politici en hooggeplaatste ambtenaren. Uit uitgelekte e-mails en andere bewijsstukken blijkt dat Shell totaal USD 210 miljoen over maakte naar de Nigeriaanse overheid als ‘tekenbonus’ en USD 110 miljoen naar naar Nigeria Agip Exploration. Eni heeft USD 980 miljoen overgemaakt naar Agip, wat direct doorgesluisd is naar een rekening op naam van de Nigeriaanse overheid. Daarvan is USD 800 miljoen gegaan naar een tweetal Nigeriaanse rekeningen op naam van het door Dan Etete gedreven Malabu. Dit geld is voor een deel (USD 520 miljoen) in contanten overgemaakt naar Abubakar Aliyu, alias Mr. Corruption, en onderverdeeld aan Nigeriaanse regeringsfunctionarissen. Het overige deel (ca. USD 280 miljoen) is naar de privérekening van Dan Etete gegaan, waarmee hij voor USD 240 miljoen een Franse witwaszaak afkocht en de rest besteedde aan een privéjet en luxe-auto’s.[9]

Corruptie

Shell en Eni stonden al eerder in het beklaagdenbankje in Italië. Op 7 mei 2018 luidde het startschot van een strafzaak tegen deze twee rechtspersonen en zestien medewerkers in persoon. In deze Italiaanse zaak zijn op 20 september 2018 twee mannen veroordeeld tot een gevangenisstraf van vier jaren vanwege betalen van steekpenningen en het ontvangen van zogenoemde kickback-betalingen.[12]Dit zijn de eerste veroordelingen in één van de grootste corruptiezaken. Vier oud-medewerkers van Shell, onder wie Raad van Bestuur-lid Malcolm Brinded, zijn nog verdachte.

In 2009 wordt door Shell-medewerkers in Nigeria overlegt over een deal. De nu aangeklaagde oud-Mi6 agent John Copleston, die ingehuurd werd door Shell[10], mailt onder meer dat „aanzienlijke inkomsten naar GLJ” (de toenmalige Nigeriaanse president Goodluck Jonathan) zouden stromen.  Een verklaring tijdens de zaak in Milaan luidde als volgt:

“They were the ones doing the underground meetings with other people like Dan Etete and other power brokers in Nigeria, they were briefing Shell senior managers that bribes were likely to be paid, they were the ones doing lots of the negotiations on the ground.”[11]

In 2017 deden vier belangenorganisaties uit Nigeria, het Verenigd Koninkrijk en Italië in Nederland aangifte: Global Witness, Corner House, HEDA Resource Centre en Re:Common.[13]De vrees bestond bij deze organisaties dat het OM, net als in de ING-witwaszaak, zou aansturen op een schikking.[14]

Barnaby Pace van Global Witness, de non-gouvernementele organisatie die zich heeft ingespannen om Shell voor de rechter te krijgen, noemt de aankondiging van het OM een 'bemoedigend signaal dat geen enkel bedrijf boven de wet staat'.[15]

Bijna een jaar geleden deed Shell zelf aangifte tegen oud-bestuurder Peter Robinson. De Australiër zou zich volgens het concern schuldig hebben gemaakt aan corruptie in Nigeria. Robinson behoort tot de vier oud-Shell-medewerkers die op dit moment in Milaan terechtstaan. Ook justitie in de VS en beurswaakhond SEC werden ingelicht.

Hier ging het wel om een ander olieveld in Nigeria dan waar de zaak in Milaan, en nu ook in Nederland, om draait. Deze corruptiezaak, uit 2011, kwam aan het rollen na een politie-inval in Robinsons huis naar aanleiding van het onderzoek naar OPL 245. Robinson heeft de aantijgingen van zijn voormalige werkgever altijd ontkend.

Wanneer Shell en haar (oud-)medewerkers voor de Nederlandse rechtbank moeten verschijnen, is nog niet bekend gemaakt door het OM.

Wat wist Shell?

Het OM stelt dat er ,,strafbare feiten gepleegd’’ zijn en dat er ,,genoeg om te vervolgen’’ is. Een woordvoerder van het OM geeft aan dat het onderzoek bijna is afgerond. Concreter dan dit werd het helaas niet. Het OM verdenkt Shell van internationale corruptie. Shell heeft zich altijd juridisch verscholen achter de Nigeriaanse overheid. De vertrekkende baas van Shell Nigeria, Mutiu Sunmonu, zei in 2015 tegen NRC op de vraag of het geld dat Shell afdraagt niet in de zakken van politieke leiders verdwijnt: „Wij maken geld over naar een officiële overheidsrekening. Elke afdracht is openbaar, wat er verder gebeurt kan ik niet zien.”[16]

In april 2017 zegt een woordvoerder van Shell echter dat het „in de loop der tijd” voor Shell duidelijk werd dat Etete betrokken was bij Malabu, en dat onderhandelingen met de omstreden oud-minister en het bedrijf „de enige manier was om de impasse te doorbreken, of we het wilden of niet”. Shell en Eni houden echter tot nog toe vol dat ze geen invloed hadden op de eindbestemming van het geld. Uit de eerdergenoemde, gelekte e-mails blijkt echter wat anders. Uit onderzoek van Blendle en Vrij Nederland blijken de volgende feiten.

Op 16 juni 2004 – toen Shell en Etete in een juridisch conflict waren verwikkeld over het olieveld – mailde een in Nigeria gestationeerde jurist van Shell onder het kopje ‘privileged and confidential’ dat Etete en andere belanghebbenden bij zijn bedrijf Malabu onderzocht werden om ‘witwasserij en andere illegale activiteiten’. De jurist waarschuwde ervoor dat zakendoen met een bedrijf als Malabu ‘ertoe zou kunnen leiden dat we serieuze kwesties krijgen met onze eigen business principles’.

Shell lijkt nooit te hebben uitgezocht hoe Malabu opereerde en wie Etete precies was, terwijl dat op grond van de eigen Code of Conduct wel had moeten gebeuren.

Een Shell-medewerker meldde, zo blijkt uit een e-mail in handen van Vrij Nederland, ‘een alternatieve structuur’ te hebben uitgewerkt die neerkwam op een tweetrapsraket: een betaling aan de Nigeriaanse staat, die vervolgens werd doorbetaald aan Malabu/Etete.

In januari 2009 wordt een e-mail gestuurd door een Shell-adviseur waarin wordt aangegeven dat er overleg is geweest tussen zijn informant en ene Mr. E (naar alle waarschijnlijkheid Dan Etete, waarin wordt aangegeven dat E. ca. USD 260 miljoen moet gebruiken om mensen ‘af te kopen’.[17]

Het Nederlandse OM werkt al ruim drie jaar samen met de Italiaanse openbaar aanklager, nadat Italië een verzoek daartoe had gedaan. De FIOD is toentertijd het hoofdkantoor van Shell binnengevallen en is Ben van Beurden, sinds 2014 bestuursvoorzitter van Shell, onder de tap gezet. Tegen toenmalig financieel directeur Simon Henry zei Van Beurden onder meer dat er volgens hem niets duidelijk belastends was gevonden. Ook sprak hij over mails van Shell-mensen waarin gespeculeerd werd wie wat (van de opbrengst) betaald zou krijgen. Daarna gaat het gesprek over email-verkeer tussen twee voormalige MI6-medewerkers die Shell had ingehuurd. 'Kennelijk was er wat los chatverkeer tussen mensen van een team, in het bijzonder van de mensen die we van MI6 hadden ingehuurd .... ehm... die dingen hebben gezegd als “Ach, ja, weet je. Ik vraag me af wie hier wordt afbetaald” en dus ... ehm ... email-verkeer dat onbehulpzaam is', aldus Van Beurden. 'Ik heb ze niet gezien, maar kennelijk werd het beoordeeld als, nou ja, een kroeggesprek in e-mails, wat dom was, maar niettemin, het is er', aldus Van Beurden in dat gesprek.[18]

De strafbaarheid van Shell

Het OM stelt voldoende bewijs te hebben om tot vervolging van Shell in de OLP 245-zaak over te gaan. De vraag is echter in hoeverre Shell op de hoogte was van alle feiten die ‘in het veld’ plaatsvonden. Het OM dient namelijk allereerst daderschap van Shell te bewijzen, voordat het OM überhaupt kan kijken naar welk strafbaar feit is gepleegd en of dit aan de schuld van Shell te wijten is. Stel, het lukt het OM om alle benodigde punten te bewijzen en Shell wordt door de rechtbank als dader veroordeeld. Welke straffen kunnen haar te wachten staan? Er zijn vele sancties te bedenken, zoals een heftige geldboete, bestraffing van de leidinggevenden - zoals in Italië is gebeurd - en theoretisch gezien kan de rechtbank een onderneming stilleggen. Het zal echter ondenkbaar zijn dat de rechtbank Shell stil zal leggen. De feitelijke leidinggevenden zullen wellicht vervolgd worden, maar dat is uiteraard een heel andere zaak. Het opleggen van een geldboete is het meest waarschijnlijk. De vraag kan echter gesteld worden hoeveel impact dit nou eigenlijk heeft op een onderneming als Shell. Het gaat hier om USD 1,3 miljard aan verdachte transacties. Een boete van deze omvang zal wellicht vervelend zijn, maar hoeveel pijn doet dit daadwerkelijk? Shell heeft in 2017 een omzet gedraaid van ruim USD 300 miljard, zo blijkt uit haar jaarcijfers. Een boete van 1/300 deel van haar omzet zal wellicht niet veel zode aan de dijk zetten. Wat is dan nog het praktische nut van het strafrechtelijk vervolgen van een rechtspersoon als Shell?


[1]KamerstukkenI 1975/76, 13655, 140, p. 1-2.

[2]KamerstukkenII 1975–1976, 13 655, nr. 3, p. 8.

[3]P.A.M. Mevis, annotatie bij HR 21 oktober 2003, ECLI:NL:HR:2003:AF7938, NJ2006/328.

[4]HR 21 oktober 2003, ECLI:NL:HR:2003:AF7938, NJ2006/328 m.nt. P.A.M. Mevis (Drijfmest).

[5]HR 21 oktober 2003, reeds aangehaald, r.o. 3.5.

[6]Onder bedoeld aanvaarden is mede begrepen het niet betrachten van de zorg die in redelijkheid van de rechtspersoon kon worden gevergd met het oog op het voorkomen van de gedraging.

[7]Shell, 1 maart 2019 ‘OPL 245 – RDS plc informed of DPP preparing to prosecute’,www.shell.com(zoek op: OPL 245).

[8]Op dit moment zo’n USD 585 miljard waard.

[9]H. van Santen & E. van der Walle, ‘De vraag is: wist Shell dat het geld bij de politici terechtkwam?’, NRC (www.nrc.nl); B. van Dijk 1 maart 2019, ‘OM gaat Shell vervolgen voor omkoping Nigeria’, Financieel Dagblad(www.fd.nl); H. van Santen 20 september 2018, ‘Eerste veroordelingen in grote corruptiezaak Shell’, NRC(www.nrc.nl); H. Ede-Botje in Vrij Nederland (www.vn.nl; zoek op: Shell oliedeal); R. Postma 12 april 2017, ‘Hoe olieveld OPL 245 Shell achtervolgt’, NRC(www.nrc.nl); J. Kooiman 11 april 2017, ‘Shell-top wist van omkoping in Nigeria’ NRC(www.nrc.nl).

[10]J. Donovan 12 mei 2018, ‘Malabu Oil Deal: Two British Secret Service Agents Docked As Trial Begins In Milan’, Sahara reporters(www.saharareporters.com).

[11]Donovan 2018.

[12]Van Santen 2018.

[13]S. Musch 1 maart 2019, ‘‘OM begint strafzaak tegen Shell om omkoping in Nigeria’, NRC(www.nrc.nl).

[14]H. van Santen & E. van der Walle 14 januari 2019, ‘Verzet tegen mogelijke schikking met Shell’, NRC(www.nrc.nl).

[15]B. van Dijk 2 maart 2019, ‘Openbaar Ministerie neemt Shell op de korrel’, Financieel Dagblad(www.fd.nl).

[16]R. Postma 20 februari 2015, ‘Immoreel, als we nu de benen zouden nemen’, NRC(www.nrc.nl).

[17]B. van Dijk 1 maart 2019.

[18]B. van Dijk 1 maart 2019.


Discussie