De crisis van de representatieve democratie

door:
Grassroots movements worden aangeprezen als de toekomst van de politiek. Dit zijn partijen die de macht afpakken van ‘de elite’. Een partij door de gemeenschap, voor de gemeenschap. Deze beweging maakt gebruik van de collectieve actie van het lokale niveau om verandering op lokaal of nationaal niveau tot stand te brengen. Het belangrijkste doel is om leden van de gemeenschap aan te moedigen een bijdrage te leveren aan hun gemeenschap door actie te ondernemen en verantwoordelijk te zijn voor hun omgeving. Door in te spelen op het publieke sentiment, kunnen deze bewegingen gemeenschapsbetrokkenheid creëren en opschalen zonder afhankelijk te zijn van grote donorfinanciering. Hoewel politiek activisme altijd gebruik heeft gemaakt van grassroots strategieën, heeft de rol van een grassroots benadering de laatste tijd veel meer aandacht getrokken. Kleine donorfinanciering, sms-berichten, telefoontjes, berichten op sociale media, petities, protesten en bijeenkomsten vormen allemaal een onderdeel van deze aanpak.

Grassroots in Europa

De marziani (Italliaans voor marsmannetjes) begeven zich naar Rome. De Italiaanse politiek wacht op de 163 nieuwe kamerleden en senatoren van Beppe Grillo’s protestpartij M5S. Ze zijn zo nieuw, zo onbekend, dat ze in de kranten al als buitenaardse wezens worden omschreven.

Voordat een krappe maand geleden de marziani in de Kamer en senaat plaats namen, kregen zij een spoedcursus staatsrecht en economie. De huisvrouw van 50+, de jonge leraar en 38-jarige actievoerder zijn niet gekozen voor hun politieke kennis. Ruim een kwart van de stemmen op hun partij hebben zij bij elkaar geraapt juist omdat zij nieuw zijn.[1]Andere landen kijken nieuwsgierig toe. In Spanje en Portugal, in Frankrijk en Griekenland vragen vooral slachtoffers van de eurocrisis zich af of Grillo een recept voor politieke vernieuwing biedt dat ook elders werkt. Er zijn verschillen. De onvrede in Italië is extra groot omdat burgers al twintig jaar proberen politieke verandering af te dwingen, via referenda of met een stem op protestpartijen. Maar andere partijen die verandering beloofden, maakten hun beloftes niet waar. Ook zijnde wijzigingen die via referenda werden afgedwongen, zijn simpelweg niet uitgevoerd of teruggedraaid.

Er zijn ook veel overeenkomsten. Ook andere Zuid-Europese landen lijden al vijf jaar onder een recessie, die wordt verergerd door de begrotingsdiscipline die Brussel hen oplegt. Ook daar klinkt veel kritiek op ‘de markten’, bescherming van de banken, Duitsland, het gebrek aan solidariteit en democratie in Europa. Ook in Spanje, Portugal en Griekenland klagen burgers over corruptie en cliëntelisme.

Maar ook in het gebruikelijk rustige Frankrijk sloeg onlangs de vlam in de pan. Een grassroots beweging begon in begin november tegen een geplande verhoging van de belasting op diesel en benzine, die volgens president Emmanuel Macron de overgang van het land naar groene energie zou bevorderen. Een opiniepeiling in die tijd wees uit dat de brandstofprijs het grootste discussiepunt in Frankrijk was geworden.

De beweging kreeg de naam ‘gilets jaunes’ (gele vesten) omdat demonstranten de fluorescerende gele hoogvis jassen dragen die alle automobilisten volgens de wet in hun auto moeten dragen. Maar wat begon als een protest tegen brandstoftaksen is nu veranderd in een bredere antiregeringsbeweging.[2]In tegenstelling tot eerdere Franse protestbewegingen, ontstond deze online via petities en werd het georganiseerd door gewone werkende mensen die video's op sociale media plaatsten, zonder een vaste leider, vakbond of politieke partij erachter.

Grassroots in de VS

Voor democratisch-socialisten heeft de nadruk altijd gelegen op een democratisering van de economie – een ideaal dat veel sociaal-democraten uit het oog verloren – en op een grootschalige grassroots-mobilisering”, vertelt de 85-jarige New Yorkse professor Frances Fox Piven.[3]Vandaag de dag surft de Democratic Socialists of America (DSA), waarbij Sanders en Ocasio-Cortez zijn aangesloten, op de golf die Occupy Wall Street in 2011 veroorzaakte. Op hun “we are the 99%” volgde Sanders’ political revolution. Waren er in 2016 een kleine zevenduizend leden van de DSA, inmiddels zijn dat er meer dan vijftigduizend.

“Het heersende idee in de jaren tachtig en negentig was dat “de gewone man” niet meer geïnteresseerd zou zijn in politiek”, zegt Francesco Ronchi tegen De Groene Amsterdammer.[4]Als politiek adviseur van de sociaal-democratische fractie in Brussel is het zijn taak om de succesformule van bijvoorbeeld Bernie Sanders en Alexandria Ocasio-Cortez naar Europa te halen. Hij doceert eveneens politieke wetenschappen in Parijs. “Het ‘nieuwe midden’ was zowel in Europa als de Verenigde Staten gebaseerd op een demobilisering van de kiezer. Dit wereldbeeld culmineerde in Wim Koks poldermodel, Gerhard Schröders Neue Mitte en Tony Blairs Third Way. Door het vermeende ‘einde van de ideologieën’ werd de politiek gaandeweg bestuurskunde”, zegt Ronchi.

Het is precies die demobilisering die volgens Ronchi en Piven heeft geleid tot een wereldwijde crisis in de representatieve democratie. “Het vertrouwen in de politiek verdween”, zegt Piven, “de vakbewegingen werden ontmanteld – daarvoor dragen de sociaal-democraten in Europa en de Democraten in Amerika deels de schuld.” Ronchi zag hetzelfde gebeuren in Europa. “Politieke partijen werden steeds meer machines. Ze ontwikkelden communicatiemiddelen die meer lijken op marketingstrategieën dan op pogingen om mensen bij besluitvorming te betrekken.”

Nederlandse grassroots

Achter de ‘aardverschuiving’ in het Nederlandse politieke landschap gaat de uitgekiende strategie van Forum voor Democratie (FvD), gebaseerd op grassroots, schuil. “Net als al die andere landen van onze boreale wereld worden we kapotgemaakt door de mensen die ons juist zouden moeten beschermen.”We worden ondermijnd door “onze universiteiten, onze journalisten, onze bestuurders”, gaat Baudet door. “Wij zijn naar het front geroepen. Omdat het moet. Omdat ons land ons nodig heeft.”

Baudet schuift het niet onder stoelen of banken. Hij wil de elite naar huis sturen en de politieke macht (terug)geven aan de ‘gewone’ burger. De ‘gevestigde’ partijen kijken met een mengeling van verbazing en ontzag naar de campagne van Baudet. Forum voert vooral een slimme campagne op sociale media, zegt Kees Eldering. Als eigenaar van het succesvolle Hotels.nl hij was betrokken bij het opzetten van de onlinestrategie van FvD voor de Tweede Kamerverkiezingen van 2017. Eldering – inmiddels weg bij de partij uit onvrede over de centralistische partijkoers van “dictator Otten” – ziet dat FvD op Facebook ook nu weer de juiste boodschap bij de juiste kiezersschare weet te bezorgen. “Ze targetten op postcodegebied, op interesses, op voorkeur voor de andere politieke partijen.”[5]

Horizontaal of toch verticaal bewegen?

Ronchi ziet inmiddels twee antwoorden ontstaan op die wereldwijde crisis. “Een horizontaal antwoord en een verticaal antwoord. Het verticale antwoord wordt traditioneel met rechts geassocieerd”, zegt hij. “Dat is een top-down-aanpak waarbij sterk leiderschap centraal staat. Model: Poetin. En Orbán in Hongarije. Maar een vergelijkbare verticale houding zie je bijvoorbeeld ook bij Macron in Frankrijk. Zo’n verticaal antwoord is echter niet zonder gevaar.Je riskeert een uitholling van de democratie zelf: een verschuiving naar autoritaire regimes.” Democratisch-socialisten zoals Ocasio-Cortez en Bernie Sanders bieden een horizontaal antwoord. “Zij geloven écht dat er in de maatschappij veel democratische energie bestaat”, zegt Ronchi. “Met hun grassroots-mobilisering proberen ze de ‘gewone’ man en vrouw opnieuw te betrekken bij de politiek.

FvD mag dan ruim 30.000 leden hebben, de partijboodschap wordt bepaald door een klein groepje mensen rond Baudet en zijn rechterhand Henk Otten. Zij hebben de touwtjes strak in handen sinds een jaar geleden korte metten is gemaakt met de autonome provinciale afdelingen. Leden die tegenstribbelden en pleitten voor een grassroots-organisatie met veel ledeninspraak zijn rücksichtslos geroyeerd.[6]Toch een modelletje Poetin?

Mensen zijn er klaar mee om continu om te moeten gaan met verandering die hen overkomt. Geen controle te hebben. Dat is ook de reden waarom grassroots strategieën zo succesvol kunnen zijn: burgers zien hoe andere gewone mensen zoals zij zelf voor hen opkomen en voor verandering zorgen.

In het laatste decennium is het politieke systeem een constante bron van debat, frustratie en conflicten. In een wereld die alleen maar groter en complexer is geworden, terwijl tegelijkertijd gelijkdenkenden slechts één klik van je verwijderd zijn, is het lastig om een identiteit te vinden; polarisatie ligt altijd op de loer.  Men accepteert de politiek niet meer onvoorwaardelijk en zijn actief op zoek naar een nieuwe vorm van vertegenwoordiging en leiderschap. Zijn dit soort bewegingen een vereenvoudigde uiting van een wijdverspreide onrust? Wordt wantrouwen geïnstitutionaliseerd? Welke vorm van politiek leiderschap is in staat op een constructieve wijze de weg te leiden? Eén ding is in ieder geval duidelijk: er is een trend ontstaan en de representatieve democratie zal moeten gaan hervormen om niet aan die trend ten onder te gaan.


[1]M. de Waal & M. Leijendekker 4 maart 2019, ‘Invasie van 'krekeltjes'’, NRC.

[2]A. Chrisafis 7 december 2018, ‘Who are the gilets jaunes and what do they want?’, The Guardian.

[3]A. Eaton en Q. Wyns 3 oktober 2018, ‘Een socialistische democratie ‘Maar we zijn nu eenmaal kapitalisten’’, De Groene Amsterdammernr. 40.

[4]Eaton (2018).

[5]F. Hendrickx & Dion Mebius 22 maart 2019, ‘Hoe de zegetoch van Thierry Baudet tot stand kwam’, de Volkskrant.

[6]B. Paternotte  16 februari 2018, ‘FvD over royeren drie partijleden: ‘Ze bleven de confrontatie zoeken’’ The Post Online.


Discussie