De doodstraf als ‘ultieme straf’: gerechtvaardigd?

Door: Sophie de Haan:

Het Openbaar Ministerie heeft in de Verenigde Staten de doodstraf geëist tegen de 46-jarige schutter Robert B., die ervan wordt verdacht in oktober 2018 elf mensen te hebben doodgeschoten in een synagoge in Pittsburgh.[1] In de synagoge vond op dat moment een sabbatdienst plaats, waarbij de schutter poogde zoveel mogelijk joodse mensen neer te schieten. De rechtszaak moet nog van start gaan, maar de Amerikaanse minister van Justitie, Jeff Sessions, heeft zich al uitgesproken over de zaak. Hij benadrukte dat haat en geweld op basis van religie geen plaats kunnen hebben in de samenleving. “De misdaden zijn verwerpelijk en volkomen weerzinwekkend in het licht van de waarden in de samenleving”, aldus Jeff Sessions.[2] Het Openbaar Ministerie eist de doodstraf, mede omdat hij zich op ernstige wijze uitliet over het antisemitisme en nog altijd geen spijt heeft. Robert B. heeft echter altijd beweerd onschuldig te zijn.

Het aantal uitgevoerde doodstraffen is wereldwijd in 2018 ten opzichte van het jaar ervoor bijna met één derde afgenomen, het laagste percentage in de afgelopen tien jaar, stelt mensenrechtenorganisatie Amnesty International vast in haar jaarlijkse rapport betreffende doodstrafcijfers. Ondanks de totale afname, stelt Amnesty International echter vast dat sprake is van een toename van het aantal executies in Wit-Rusland, Japan, Singapore, Zuid-Soedan en de Verenigde Staten.[3] De vraag doet zich voor of zo’n permanente, vergaande straf wel te rechtvaardigen is in verband met de risico’s die de doodstraf met zich meebrengen, zelfs voor deze ernstige delicten. In de moderne samenleving verwacht men eigenlijk niet dat nog zoveel mensen voorstander zijn van de doodstraf. Past de doodstraf nog in deze tijd?

Cijfers: hoeveel doodvonnissen worden er (jaarlijks) uitgevoerd?
Heden ten dage vindt nog altijd een groot aantal executies plaats. Uit het rapport van Amnesty International blijkt dat in 2018 zeker 690 executies wereldwijd zijn uitgevoerd; een afname van 31 procent vergeleken met het jaar daarvoor (993).[4] In 2018 bevonden zeker 20.000 mensen zich in zogenoemde dodencellen. De grote afname resulteerde in het laagste aantal doodstraffen in de afgelopen 10 jaar, wat wordt verklaard door de afname van het uitvoeren van executies door de landen waarin de doodstraf populair was. Zo heeft Iran 50 procent minder executies uitgevoerd (van 507 naar 253). Daarnaast daalden de executies in Irak en Pakistan met een derde en Somalië heeft het afgelopen jaar het aantal executies gehalveerd. Iran, Irak, Saoedi-Arabië en Vietnam zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor 78 procent van het totaal aantal geregistreerde doodvonnissen. Cijfers over de doodstraf in China zijn niet accuraat. De Chinese regering heeft dergelijke informatie als staatsgeheim aangemerkt. 

Uit het rapport van Amnesty International blijkt verder dat in 2018 de doodstraf in twintig verschillende landen is uitgevoerd. Tien jaar geleden waren dit er nog 31. Opvallend is dat de landen Botswana, Sudan, Taiwan en Thailand het executeren hebben hervat. Sinds 2017 zijn de landen Bahrein, Bangladesh, Jordanië, Koeweit, Maleisië, de Verenigde Arabische Emiraten en de Palestijnse gebieden doodstrafvrij.[5]

Totaal hebben sinds 1977 142 landen de doodstraf afgeschaft. Maar hoe en op welke wijze is het voltrekken van de doodstraf eigenlijk begonnen?

Oorsprong en methode
De doodstraf is zo oud als de moderne beschaving. Van de oudheid tot aan de middeleeuwen voltrok men de doodstraf vaak en plein public, voorafgegaan door een marteling om de rest van de samenleving af te schrikken. Zo lieten de Grieken de vrije burger vergif innemen; de slaven ondergingen mishandeling (met dood tot gevolg). Ter dood veroordeelden werden onder het Romeinse recht van een rots geworpen, gewurgd, voor de wilde dieren gegooid of gekruisigd. In de middeleeuwen waren de brandstapel, ophanging en onthoofding gebruikelijk.[6]

De wijze waarop de doodstraf zich ontwikkelde, verschilde naar tijd en plaats. Zo werd in Azië, met name in India, een olifant gebruikt om misdadigers en krijgsgevangenen dood te trappen. In Spanje werd de garotte bedacht: een wurgpaal waarbij de veroordeelde in een stoel werd vastgebonden, een lus of ijzeren ring om zijn hals kreeg, die vervolgens werd aangespannen tot men stikte.

In Frankrijk en Engeland strafte men door verdachten van hoogverraad of van aanslagen op de koning te vierendelen: de veroordeelde werd levend door vier paarden uit elkaar getrokken. Na de Franse Revolutie in 1789 nam het aantal doodvonnissen dramatisch toe, ondanks de invoering van mensenrechten. Wel werd geprobeerd om de doodstraf humaner en sneller te maken. Zo bedacht men de guillotine, waarbij de veroordeelde werd onthoofd door een naar beneden vallend scherp mes. Door het gebruik van de guillotine was het mogelijk om in een zeer korte tijd veel mensen om te brengen.[7] Eind 19e eeuw deed de elektrische stoel voor het eerst zijn intrede in de Verenigde Staten, wat werd gezien als de executiemethode van de toekomst. De elektrische schok was echter niet altijd de eerste keer dodelijk, met een lange lijdensweg voor de veroordeelde tot gevolg. Ten slotte werd de dodelijke injectie uitgevonden.

Zoals uit het voorgaande blijkt, is de wijze waarop de doodstraf plaatsvindt en plaats heeft gevonden alles behalve een humane straf. Wanneer is de doodstraf eigenlijk in Nederland afgeschaft, welk land is het meest actief en hoe verhouden de Verenigde Staten zich ten opzichte van het Midden-Oosten?

Afschaffing van de doodstraf in Nederland
Ook in Nederland is de zwaarste straf eeuwenlang de doodstraf geweest. Deze levensberovingsstraf is in 1870 verbannen uit het nationale rechtssysteem, met uitzondering van het oorlogsrecht. Uiteindelijk is in 1983 het verbod op de doodstraf opgenomen, omdat de straf, zowel nationaal als internationaal als onmenselijk wordt ervaren.[8]

China als grootste beul
De doodstraf wordt in China veel vaker opgelegd dan in alle hiervoor genoemde landen tezamen.[9] De situatie lijkt zelfs te verslechteren. Sinds president Xi Jinping in 2012 aan de macht is gekomen, worden mensenrechtenverdedigers, advocaten, critici en religieuze minderheden opgepakt en gemarteld, aldus verscheidene non-profit organisaties.[10] In China lijkt meer aan de hand dan alleen het feit dat de doodstraf nog van toepassing is. Er is namelijk sprake van strenge censuur, met gevolgen voor de naleving van mensenrechten: het recht op vrijheid van meningsuiting is sterk ingeperkt en de invoering van een aantal vage wetten heeft volgens Amnesty International tot gevolg dat het voor Chinese autoriteiten makkelijker is om Chinese burgers te vervolgen.

Amnesty International probeert meer transparantie te bereiken door onderzoek te doen naar meldingen van vermissingen. In 2017 publiceerde Amnesty International (onder andere) haar bevindingen hieromtrent in het rapport China’s Deadly Secrets. Volgens Amnesty misbruiken de autoriteiten de in 2015 ingevoerde nationale veiligheidswet ten behoeve van het opsluiten van critici op het regime.[11] Daarbij zijn sommige wetsbepalingen niet voldoende concreet geformuleerd, waardoor meer ruimte is voor interpretatie. Zo is ‘terrorisme’ in de wetsbepaling zo ruim gedefinieerd dat dit ook wordt gebruikt om critici van het regeringsbeleid op te sporen, wat lange en zware straffen voor met name etnische minderheden tot gevolg kan hebben.[12]

De doodstraf kan in China voor 46 misdrijven worden opgelegd, maar vanwege het net genoemde probleem van het staatsgeheim, is de precieze situatie niet eenvoudig te duiden.[13] Wel is duidelijk dat de doodstraf nog zeer regelmatig voorkomt en met name wordt ingezet ter veroordeling van misdrijven met betrekking tot drugshandel, verduistering, omkoping en brandstichting. Deze strafbare feiten voldoen niet aan de internationale wettelijke normen van de  ‘ernstigste’ misdrijven, die in het VN-Verdrag inzake Burgerrechten en Politieke Rechten (IVBPR) zijn omschreven. In 1998 werd het IVBPR door China ondertekend, maar het verdrag is tot op de dag vandaag niet geratificeerd. Over het IVBPR volgt later meer.

De Chinese autoriteiten lijken een voorbeeld te willen stellen aan de bevolking. Zo zijn eind 2017 nog tien Chinese veroordeelden in een stadion in de provincie Guangdong rondgereden en opgesteld voor een publiek van duizenden mensen, voordat het doodvonnis door de rechter werd uitgesproken. Na de uitspraak werden de veroordeelden direct weggeleid en geëxecuteerd door middel van een nekschot.[14]

Er is wel een aantal aanwijzingen dat gerechtelijke executie in China de afgelopen jaren is afgenomen. Zo troffen in 2015 de Chinese autoriteiten maatregelen ter bescherming van de rechten van ter dood veroordeelden en ter voorkoming van misstappen door justitie. Ook werd in hetzelfde jaar de doodstraf afgeschaft als mogelijke straf voor het smokkelen van wapens, munitie, nucleair materiaal en vals geld, voor het vervalsen van geld, voor oneerlijke fondsenverwerving, gedwongen prostitutie, dienstweigering en het verspreiden van geruchten. Vanwege het gebrek aan transparantie is het echter niet mogelijk te controleren in hoeverre de nieuwe wetgeving ook wordt nageleefd. De zojuist genoemde aanwijzingen zijn niet in de lijn van de bevindingen van Amnesty International, waaruit bleek dat wel degelijk duizenden mensen zijn geëxecuteerd.[15] Vandaar dat het VN-Comité tegen Foltering (CAT) in 2015 haar bezorgdheid uitte in haar jaarlijkse rapport over het ontbreken van specifieke gegevens over de toepassing van de doodstraf. Het CAT roept China op tot onder andere meer transparantie over de doodstraf.[16]

China staat dus wereldwijd in een negatief daglicht op het gebied van de doodstraf. Uit het voorgaande blijkt duidelijk dat China naast de doodstraf ook kampt met andere problemen op het gebied van mensenrechten. Maar hoe zit het in westers landen als de Verenigde Staten, waar men over het algemeen op het gebied van mensenrechten verder gevorderd zijn? Waarom hebben moderne landen zoals de Verenigde Staten nog de doodstraf?

De Verenigde Staten
De eerste keer dat de doodstraf in de Verenigde Staten werd toegepast, was 1609. Sindsdien is al veel veranderd. Lange tijd vonden executies publiekelijk plaats, maar in 1834 heeft de staat Pennsylvania als eerste het toneel van de executies verplaatst naar de gevangenis. [17]

De Verenigde Staten zijn in vergelijking met China al een stuk verder ontwikkeld met betrekking tot de afschaffing van de doodstraf. Dit lijkt men onder andere te kunnen verklaren vanuit het perspectief van de moderne samenleving: mensenrechten worden steeds meer gewaarborgd. Daarnaast speelt in China het probleem van het gebrek aan transparantie een rol in de complexiteit van het afschaffen daarvan: de precieze situatie is niet duidelijk en verandering bewerkstelligen is ingewikkelder. Toch zijn in de grootste delen van de Verenigde Staten de doodstraf nog legaal. In 37 van de 50 staten is de doodstraf nog legaal en is het gebruik van de gaskamer (7 staten), verhanging (2 staten) en het gebruik van een vuurpeloton (3 staten) behoorlijk gruwelijke wijzen. De dodelijke injectie wordt het meest toegepast (1373 keer), gevolgd door de elektrische stoel.[18]

De doodstraf is echter niet altijd legaal geweest: in de periode van 1967 tot 1976 is de doodstraf door het Federale Hooggerechtshof van de Verenigde Staten verboden. Het jaar 1976 geldt als een keerpunt voor de doodstraf in de Verenigde Staten. Een aantal staten heeft na dat jaar geen executies meer uitgevoerd, andere staten hervatten weer de doodstraf.[19] Pas rond het jaar 2000 werd het executeren van kinderen verboden en kwam er een verbod op de doodstraf voor mensen met een psychische stoornis. De laatste jaren lijkt zich de trend naar een officiële afschaffing voor te doen. Op 1 juli 2018 telde de Verenigde Staten nog 2738 gedetineerden op ‘death row’, waarvan 55 vrouwen. Tweeënveertig mensen kregen in dat jaar de doodstraf opgelegd, waarna 25 zijn geëxecuteerd. Momenteel zijn er  nog 63 gedetineerden in de Verenigde Staten die uitvoering van het doodvonnis afwachten.

Wat zegt het internationaal recht over de doodstraf?
De afgelopen decennia wordt dus hard gevochten voor volledige afschaffing van de doodstraf. Hoe wordt het verbod gewaarborgd en hoe wordt afschaffing gestimuleerd?

De doodstraf wordt gezien als een vorm van marteling. Alle landen die het Verdrag tegen foltering en andere wrede, onmenselijke en onterende behandeling of bestraffing (het Folterverdrag) hebben ondertekend, zijn verplicht dit verdrag na te leven en mogen de doodstraf dus niet uitvoeren.[20] Internationaal gezien vindt de waarborg plaats door middel van ‘facultatieve protocollen’, aanvullende verdragen, waarin wordt opgeroepen tot afschaffing van de doodstraf. In 1966 werden de IVBPR en het Verdrag inzake Economische, Sociale en culturele rechten (EcSoCu) aanvaard, die in 1976 van kracht gingen.[21] Deze verdragen zijn de bindende uitwerking van de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens ( UVRM). Het VN-Comité voor Mensenrechten speelt een belangrijke rol bij het waarborgen van de verklaringen. Daarnaast kunnen landen die het protocol hebben ondertekend dit Comité ook voor een individuele klachtenprocedure benaderen.

Sinds 1977 zet ook Amnesty International zich in voor de afschaffing van de doodstraf en de naleving van de protocollen. Daarbij moedigt Amnesty International de landen die de doodstraf nog wel kennen, aan deze af te schaffen of in ieder geval een moratorium op te leggen: nog geen afschaffing, maar in ieder geval geen voltrekking meer van doodvonnissen.

Doodstraf in het juiste perspectief?
De vraag die rijst, is welke argumenten voorstanders aangedragen voor deze vergaande straf. Zijn deze argumenten wel gegrond? De belangrijkste reden die wordt aangedragen, is vergelding: ‘oog om oog, tand om tand’.[22] Deze manier van denken volgt de lijn dat voor herstel van het evenwicht van het leed, ook leed moet worden toegebracht aan de dader. Men vindt de reguliere straffen niet in verhouding staan tot de ernst van sommige misdrijven. Maar zijn er niet minder vergaande alternatieven mogelijk die óók op een effectieve wijze kunnen bijdragen aan vergelding?

Een tweede argument dat vaak wordt aangedragen, is de preventieve werking van straffen. Dit wordt ook gevoed door de angst die mensen over het algemeen hebben voor (ernstige) criminaliteit. Door voorstanders wordt gedacht dat de doodstraf effectief is ter voorkoming van recidive bij criminelen waarvan de kans niet bestaat dat ze weer op het rechte pad komen. Voorstanders van de doodstraf willen de samenleving behoeden voor onveiligheid. In het verlengde hiervan wordt het kostenplaatje als argument aangedragen. Een levenslange gevangenisstraf wordt namelijk als veel duurder gesteld dan de doodstraf. Met name in landen als China wordt door de doodstraf aanzienlijk in kosten bespaard. Rechtvaardigen deze argumenten de vergaande consequenties?

De doodstraf wordt gezien als een schending van het recht op leven en van het recht op een vrij leven van marteling, dat is vastgelegd in het UVRM.[23] Daarnaast zijn verschillende executiemethoden, waaronder steniging, vergassing en ophanging, een schending van het Folterverdrag. Naast de straf zelf en de methode waarop, kan ook het wachten op voltrekking van het vonnis worden beschouwd als onmenselijk. Tijdens het wachten lijdt een groot deel van de ter dood veroordeelden in grote angst over hun naderende dood; met ernstige psychische consequenties tot gevolg.

Bovendien is het voltrekken van de doodstraf permanent: het terugdraaien ervan is onmogelijk, terwijl het risico dat een onschuldige wordt veroordeeld in sommige situaties aanzienlijk groot is. Zo zijn in de Verenigde Staten sinds 1973 circa 159 mensen geëxecuteerd, die later toch werden vrijgesproken.[24] Soms is het mogelijk dat gratie wordt verleend, doch de kans daarop is aanzienlijk klein. Begin 2018 kwam de Amerikaanse Thomas Whitaker – in de dodencel voor een complot zijn ouders te vermoorden en de erfenis te bemachtigen –  in het nieuws: vlak voor zijn geplande executie kreeg hij te horen dat zijn doodstraf door de Texaanse gouverneur wordt omgezet naar een levenslange celstraf. Nooit eerder werd de doodstraf omgezet in een levenslange straf door enkel een verzoek van een slachtoffer.[25]

Zojuist werd als argument vóór de doodstraf de afschrikkende werking van de doodstraf genoemd. Echter, uit onderzoek blijkt dat er geen verband bestaat tussen de doodstraf en het aantal misdrijven in een land of deelstaat.[26] Het argument van de afschrikkende werking voor de type misdrijven waar de doodstraf op staat, lijkt dus niet gegrond.

Daarnaast blijkt uit onderzoek dat het opleggen van de doodstraf sterk wordt beïnvloed door discriminatie, wat vervolgens de kans vergroot dat een onschuldig persoon wordt geëxecuteerd.

Uit het voorgaande blijkt ook dat veel landen waarin men de doodstraf kent, geen eerlijk rechtssysteem hebben. Met name in de landen China, Saoedi-Arabië, Iran en Irak krijgt men vaak geen kans op een eerlijk proces. Zo zijn veel doodstraffen opgelegd op basis van de enkele bekentenis die is afgelegd onder invloed van dwang en marteling. Ook is gebleken dat vrouwen vaker de doodstraf krijgen in Iran.[28] In het verlengde hiervan ligt ook het feit dat de doodstraf in deze landen vaak ‘met een verkeerde reden’ wordt ingezet: als een politiek middel en/of als een middel van autoriteiten om (politieke) tegenstanders uit te schakelen.

Gerechtvaardigd?
Het streven naar de afschaffing van de doodstraf past mijns inziens meer bij de huidige moderne samenleving, waarbij het waarborgen van mensenrechten centraal zou moeten staan. Het is begrijpelijk en gerechtvaardigd dat men vanuit de angst voor (ernstige) criminaliteit het begaan van misdrijven (en herhaling ervan) wil voorkomen. De vraag is echter of vergelding en preventie niet op een andere, minder vergaande wijze kan worden bewerkstelligd. Natuurlijk zijn sommige misdrijven zo ernstig dat de vraag rijst of we als samenleving niet beter af zijn zonder criminelen als de schutter in Pittsburgh in de synagoge, maar de vraag is vervolgens of het kwaad met kwaad bestrijden zorgt voor een daadwerkelijke gedragsverandering. Doet de doodstraf het primaire doel van resocialisatie en heropvoeding niet tekort in deze moderne samenleving? Zorgt het uitzitten van een levenslange gevangenisstraf niet voor een voldoende mate van vergelding? Kan een levenslange gevangenisstraf voor zo’n schutter in Pittsburgh niet voldoende zijn, met oog op de risico’s die de onomkeerbaarheid van de doodstraf met zich meebrengen?


[1] ‘Doodstraf geëist tegen verdachte van aanslag op synagoge in Pittsburgh’, NU.nl 26 augustus 2019

[2] ‘Doodstraf geëist tegen schutter synagoge Amerika’ RTL Nieuws, 27 augustus 2019

[3] Amnesty International, Doodstrafcijfers 2018: aantal executies fors gedaald, 10 april 2019

[4] Amnesty International Global Report: Death Sentences and executions, 2018. P.8-9

[5] Amnesty International, Global Report, Death sentences and executions, 2018. P.9-10

[6] Amnesty International, De doodstraf in 10 vragen, p.6

[7] A. Horlings, Frankrijk onthoofdde 40.000 mensen na invoering mensenrechten, Historiek, 28 februari 2017

[8] Wikipedia, De doodstraf in Nederland, 27 september 2019

[9] Amnesty International, China, 12 april 2018

[10] China’s Deadly Secrets, 2017, p.11-16

[11] De doodstraf is springlevend in China, Amnesty International, 29 januari 2019

[12] Committee against Torture, Concluding observations on the fifth periodic report of China, 3 december 2015, p.2

[13]Amnesty International, Doodstraf in 2018: wereldwijde afname van aantal executies, 10 april 2019

[14] Tien Chinezen horen doodvonnis, NOS Nieuws, 18 december 2017

[15] VN-Comité tegen foltering roept China ter verantwoording, NU.nl, 9 december 2015

[16] Committee against Torture, Concluding observations on the fifth periodic report of China, 3 december 2015, P.8 – 11.

[17] Doodstraf in de Verenigde Staten, ditisgeschiedenis,

[18] IsGeschiedenis, dagelijkse achtergronden bij het nieuws: Verenigde Staten, dit is Amerika, 21 april 2018

[19] IsGeschiedenis, dagelijkse achtergronden bij het nieuws: Verenigde Staten, dit is Amerika, 21 april 2018

[20] Doodstraf internationaal gezien Amnesty International, 2018

[21] VN-Verdragen (1966), VN-Verdrag (BuPo), VN-Verdrag (EcSoCU), Amnesty International,

[22] Doodstraf in 10 vragen, Amnesty International

[23] De doodstraf, voor- en nadelen, doodstraf.org

[24] Mens en samenleving, Doodstraf: 6 redenen tegen, oktober 2010

[25] Amerikaan krijgt op de valreep gratie voor de doodstraf, Algemeen Dagblad, 23 februari 2018

[26] Doodstraf: 6 redenen tegen, Amnesty International

[27] J. van Rijkom, Doodstraf steeds vaker gebruikt tegen terroristen, Algemeen Dagblad, 10 oktober 2016

[28] A. Langley, Vrouwen krijgen vaker de doodstraf in Iran, Mondiaal Nieuws, 8 maart 2016

 


Discussie