De start van het MH17-proces: De zoektocht naar gerechtigheid

Door: Bregje Commissaris

Gerechtigheid voor MH17

Op 17 juli 2014 leek de tijd in Nederland even stil te staan: de vlucht MH17 stortte neer in Oekraïne. Het vliegtuig was onderweg van Amsterdam naar Kuala Lumpur toen het werd geraakt door een luchtdoelraket en neerstortte. Aan boord van de MH17 bevonden zich 298 mensen, waaronder 196 Nederlanders. Alle inzittende kwamen bij de ramp om het leven. Snel was duidelijk dat het neerstorten van de MH17 geen ongeluk was. Lange tijd werd er onderzoek gedaan naar wie er verantwoordelijk was voor de ramp. Nu bijna zes jaar later is het tijd voor gerechtigheid: op 9 maart 2020 zal de eerste zittingsdag van de rechtszaak tegen de vermoedelijk verantwoordelijken plaatsvinden.

Proces in Nederland
In augustus 2014 werd een Joint Investigation Team (JIT) opgericht dat met het opsporingsonderzoek naar de vliegtuigramp van start ging. Onder leiding van het Nederlandse Openbaar Ministerie werken opsporingsautoriteiten uit Nederland, Maleisië, Australië, België en Oekraïne samen. Deze landen beslisten in juli 2017 dat het vervolgen en berechten van verdachten in en door Nederland en volgens het in Nederland geldende recht zal plaatsvinden. Daarbij werd gelijk besloten dat de rechtszaak zou worden voorgelegd aan de rechtbank Den Haag. De plaats van de rechtszaak, het Justitieel Complex Schiphol in Badhoevedorp, werd tegelijkertijd ook bepaald: zo zou het proces zo snel mogelijk kunnen starten na de beslissing om verdachten te vervolgen.[1]

Het strafproces wordt een van de grootste en meest beladen ooit in Nederland. Dit komt door de internationale uitstraling en de politieke beladenheid. Er wordt een enorme toeloop van nabestaanden, binnen- en buitenlandse media en andere belangstellenden verwacht. Daarom is er besloten het proces live uit te zenden en is er speciaal voor de rechtszaak door de Nederlandse overheid een perscentrum gebouwd.[2]

Verdrag ter behoeve van het proces
Op 7 juli 2017 is tussen Nederland en Oekraïne een verdrag gesloten. [3] Dat was nodig om het proces volgens het in Nederland geldende straf(procesrecht) plaats te laten vinden. Nederland en Oekraïne waren voor het sluiten van het verdrag al partij bij een aantal multilaterale verdragen inzake wederzijdse rechtshulp in strafzaken. Met het gesloten verdrag hebben ze de regelingen uit deze verdragen aangepast aan deze specifieke situatie. [4]

In het verdrag is een regeling getroffen waarbij de rechtsmacht voor het vervolgen en berechten van de verdachten door Oekraïne aan Nederland is overgedragen. De rechtsmacht ligt hierdoor dus volledig bij Nederland. Het onderwerp uitlevering van verdachten is ook belangrijk in het verdrag, maar hier kon geen regeling voor worden getroffen in overeenstemming met de Oekraïense grondwet. Wel is het door het verdrag mogelijk een verdachte terecht te laten staan door middel van een videoconferentieverbinding. Dit middel hoeft niet te worden ingezet, de Nederlandse rechter mag hier zelf over beslissen. [5]

Wet vlucht MH17
Voor het mogelijk maken van de berechting van de verdachten in de MH17 zaak in Nederland zijn er nieuwe Nederlandse wetten ingevoerd. Deze zijn te vinden in de Wet vervolging en berechting in Nederland van strafbare feiten in verband met neerhalen Malaysia Airlines Vlucht MH17, aangenomen op 11 juli 2018. Het was nodig deze wetten aan te nemen vanwege de bijzondere aard en het internationale karakter van de zaak. [6]

Door de nieuwe wetten is het nu bijvoorbeeld mogelijk om bepaalde onderdelen van het onderzoek ter terechtzitting in het Engels uit te voeren. Hierbij is te denken aan het spreekrecht door nabestaanden. Ook is een wet aangenomen om, zoals bepaald in het verdrag, de verdachte te kunnen berechten door middel van videoconferentie.  Verder wordt in de wet nog benoemd dat de rechtbank van Den Haag in afwijking van artikel 2 van het Wetboek van Strafvordering bevoegd is tot de kennisneming van strafbare feiten die verband houden met het neerhalen van Malaysia Airlines vlucht MH17. Zo heeft de rechtbank van Den Haag de bevoegdheid de verdachten te vervolgen en berechten.

Verloop proces
Hoe het proces inhoudelijk precies zal verlopen, is nog niet bekend. Dit zal op 9 maart worden besproken tijdens de inventariserende zittingsdatum. Wel is er voor de behandeling van de rechtszaak tegen de verdachten een ruim jaar uitgetrokken, van maart 2020 tot april 2021. [7] Er zijn vier verdachten in de MH17 zaak, waarvan één Oekraïner en drie Russen. Of de verdachte op het onderzoek ter terechtzitting zullen verschijnen is onduidelijk; ze worden in ieder geval niet uitgeleverd. uitgeleverd. Inmiddels is wel bekend gemaakt dat een advocatenkantoor zich heeft gemeld.[8] De eerste zittingsdag zal plaatsvinden op 9 maart 2020. Mr. Hendrik Steenhuis zal de voorzitter van Rechtbank Den Haag zijn. Steenhuis zal worden bijgestaan door zijn collega’s mr. Dagmar Koster, mr. Heleen Kerstens-Fockens, mr. Daan Glass als reserverechter.[9] Een inhoudelijke behandeling van het onderwerp mag nog niet verwacht worden volgens de persrechter van Rechtbank Den Haag. Er zal eerst een inventarisatie plaatsvinden van de aanwezigen, schadeclaims, beroepen op spreekrecht en de omvang van het procesdossier.

 


[1] ‘Oprichting internationaal opsporingsteam’, courtmh17.com.

[2] Redactie 26 februari 2020, ‘Ruim 400 journalisten uit meer dan 20 landen komen af op MH17-proces´, Trouw (www.trouw.nl).

[3] Verdrag tussen het Koninkrijk der Nederlanden en Oekraïne inzake internationale juridische samenwerking met betrekking tot misdrijven die verband houden met het neerhalen van vlucht MH17 van Malaysia Airlines op 17 juli 2014.

[4] Persbericht Rechtbank Den Haag 7 juli 2017 ‘Verdrag tussen Nederland en Oekraïne’, courtmh17.com.

[5] ‘Stb. 2018, 262 Juridische samenwerking Nederland- Oekraïne MH17’, njb.nl, 4 september 2018.

[6] ‘Nieuwe wetten’, courtmh17.nl. ‘Geruime tijd uitgetrokken voor zittingen zaak- MH17 op Schiphol’, www.nos.nl, 10 oktober 2019.

[7]  ‘Geruime tijd uitgetrokken voor zittingen zaak- MH17 op Schiphol’, www.nos.nl, 10 oktober 2019.

[8] Persbericht Rechtbank Den Haag 27 januari 2020, ‘Advocatenkantoor gemeld’, www.courtMH17.com.

[9] Persbericht Rechtbank Den Haag 26 juni 2019, ‘Namen rechters’, www.courtMH17.com.