De vaccinatieplicht

Kiest Nederland voor vrijheid of groepsimmuniteit?

Door: Sydney Edenburg

‘Alleen samen krijgen we corona onder controle’ is niet voor niets de slogan van het corona beleid. Het kabinet roept op tot solidariteit en wederkerigheid; het volk moet de handen ineen slaan om het virus de kop in te drukken. Wellicht geldt dit niet alleen voor het houden van anderhalve meter afstand en het dragen van een mondkapje, maar ook voor het accepteren van het vaccin. Er zijn diverse redenen waarom men het corona vaccin zou laten toedienen. Eén daarvan is het beschermen van zijn naasten. Echter, uit onderzoek van I&O Research blijkt dat een groot aandeel van de Nederlandse bevolking zich niet wil laten vaccineren of nog twijfelt. Een oplossing voor de lage vaccinatiegraad is een vaccinatieplicht. Het kabinet overweegt wel vaker zo’n plicht, maar krabbelt meestal – ook nu – terug. Waarom is een vaccinatieplicht wel of niet gewenst en hoe past dit in het Nederlandse rechtssysteem?

Voorstanders

Sommige partijen pleiten voor een al dan niet indirecte vaccinatieplicht, terwijl andere de vrijheid van de burger vooropstellen. Een directe vaccinatieplicht houdt in dat men verplicht is zich te laten vaccineren. Dit wordt dan door de wet geregeld. Als vaccinatie wordt geweigerd, is er sprake van een overtreding van de wet en kan strafrechtelijk optreden volgen. Een iets meer verkapte vorm is de indirecte plicht. Dit houdt in dat men zonder een vaccinatie bepaalde rechten niet toekomt. Als je niet bent gevaccineerd, mag je niet naar de bibliotheek. Als je kind niet is gevaccineerd, mag het niet naar de kinderopvang. Dat zijn voorbeelden van gevolgen van een indirecte vaccinatieplicht.[1]

Met een vaccinatieplicht beoogt de overheid het verkrijgen van groepsimmuniteit. Indien de vaccinatiegraad in een samenleving voldoende hoog is, kan het virus zich niet meer onder de bevolking verspreiden. Dan zullen ook ongevaccineerde personen beschermd zijn. Denk hierbij aan kinderen die nog te jong zijn voor een vaccinatie.[2] Voor deze groepsimmuniteit moet minstens 60-70% van de bevolking gevaccineerd zijn.[3] Echter, een groot deel van de Nederlandse bevolking lijkt niet bereid te zijn zich te laten vaccineren. In juni 2020 wist 43% van de bevolking het zeker zich te willen vaccineren. Het overige aandeel twijfelde nog, waarvan 7% zich beslist niet wilde inenten. Een half jaar later, in december 2020, is de vaccinatiebereidheid op hetzelfde peil. Dit meldt onderzoeksbureau I&O Research.[4] De vaccinatiebereidheid is dus veel te laag voor groepsimmuniteit. Dit is ook een van de redenen dat sommige partijen een vaccinatieplicht willen. Bovendien geldt in onze buurlanden wel een vaccinatieplicht voor bepaalde ziektes. Zo is in België het poliovaccin verplicht en in Duitsland het mazelenvaccin.[5]

Tegenstanders

Aan de andere kant nemen veel burgers en andere partijen een sceptische positie in. Zij vinden dat de keuzevrijheid van de burger zwaarder weegt dan de groepsimmuniteit. Toch komt het voorstel niet zomaar uit de lucht vallen. Na vrijwel iedere grote ziekte-uitbraak overweegt het kabinet een vaccinatieplicht. Bijvoorbeeld in 1993. Toen werd Nederland overspoeld door een polio-uitbraak. Echter, het toenmalige kabinet Lubbers III koos voor betere communicatie en voorlichting in plaats van een vaccinatieplicht. Redenen waren de handhaafbaarheid van de plicht en mogelijke averechtse werkingen.[6] Ook nu in de coronacrisis zijn deze bezwaren aan de orde.

Rechtssysteem

In Nederland geldt een bepaalde mate van vrijheid. Zo kent men vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging en vergadering en vrijheid van godsdienst. Dit is nog maar een fractie van alle vrijheden die men kent in Nederland. Een van die vrijheden wordt geregeld door art. 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM).[7]

Volgens art. 8 EVRM heeft eenieder recht op eerbiediging van privé-, familie en gezinsleven. Overheidsbemoeienis is niet toegestaan bij de uitoefening van dit recht, tenzij noodzakelijk in een democratische samenleving of in het belang van de veiligheid. Een vaccinatieplicht kan weldegelijk een inbreuk maken op dit recht; het privéleven kan worden aangetast, indien een burger het vaccin aanvankelijk niet accepteerde. Aan de andere kant kan een vaccinatieplicht noodzakelijk worden geacht in het belang van de nationale veiligheid. Indien de vaccinatiebereidheid dusdanig laag is dat het geen groepsimmuniteit creëert, is en blijft de nationale gezondheid in gevaar.[8]

Naast vrijheden kent de wet ook plichten, bijvoorbeeld die van de overheid. Art. 22 van de Grondwet verplicht de overheid maatregelen te nemen om de volksgezondheid te bevorderen. De overheid moet zich inzetten om de bevolking te beschermen. Vaccinatieprogramma’s hebben dan ook het doel de bevolking te beschermen tegen ernstige infectieziekten. Indien onvoldoende burgers zich vaccineren, kan de overheid niet in deze taak voorzien. Het opleggen van een vaccinatieplicht bereikt wel het beoogde doel en kan daarin zijn rechtvaardiging vinden. Het bestrijden van ziekten wordt immers beschouwd als een klassieke overheidstaak.[9]

Iedereen wil het coronavirus zo snel mogelijk de wereld uit helpen en daartoe groepsimmuniteit behalen. Echter, de manier waarop dit moet gebeuren, verschilt van persoon tot persoon. De één pleit voor groepsimmuniteit, terwijl de ander de keuzevrijheid vooropstelt. Ook de overheid zit hierbij in een moeilijk parket. Enerzijds moet zij ingrijpen ter bescherming van de volksgezondheid, anderzijds moet zij de vrije levenssfeer waarborgen. Over de vaccinatieplicht lopen de meningen uiteen; hoewel het past in het Nederlandse rechtssysteem, staat het er tegelijkertijd lijnrecht tegenover.

 

[1] ‘Ja, je kunt corona vaccinatie weigeren. Daarom pleit deze hoogleraar gezondheidsrecht voor dwang’, trouw.nl 10 december 2020.

[2] ‘Wat is groepsimmuniteit?’, rijksvaccinatieprogramma.nl.

[3] ‘WHO's Science in 5 on COVID-19 - Herd Immunity’, who.int 28 augustus 2020.

[4] ‘Vaccinatiebereidheid toegenomen; bereidheid onder zorgpersoneel even hoog’, ioresearch.nl 16 december 2020.

[5] ‘Verplichte vaccinatie: deze professor gezondheidsrecht van de Rijksuniversiteit Groningen vindt dat we erover na moeten denken in strijd tegen corona’, dvhn.nl 15 december 2020.

[6] ‘De vaccinatieplicht: ook in de politiek onderwerp van discussie’, demonitor.kro-ncrv.nl 13 september 2017.

[7] ‘Grondwet en statuut’, rijksoverheid.nl.

[8] ‘Verplichte vaccinatie voor werknemers: waarom niet?’, pwnet.nl 17 december 2020

[9] ‘Verzoek om voor­lich­ting be­tref­fen­de vac­ci­na­tie in de kin­der­op­vang’, raadvanstate.nl 30 november 2020.