Een moeilijk proces

De zittingen rondom MH17

Door: Naomi Peters

Het is al een aantal jaar geleden, maar voor de nabestaanden blijft het gemis van zijn of haar geliefden groot en intens. Op 17 juli 2014 stortte in Oost-Oekraïne een vliegtuig van Malaysia Airlines met vluchtnummer MH17 neer. Alle 298 inzittenden – onder wie 196 Nederlanders - kwamen om het leven. Nabestaanden waren geschokt toen zij hoorden dat het vliegtuig moedwillig uit de lucht is geschoten in een oorlogsgebied. Uit een onderzoek is gebleken dat het vliegtuig werd neergehaald door een BUK-raket. Dit is een raket met een lengte van 5,5 meter en weegt ongeveer 770 kilo. Het lanceringssysteem van deze raket maakt het mogelijk om het doelwit te volgen en neer te halen.[1] Vanwege het feit dat het neerhalen van de zogenoemde MH17 een internationale ramp is, doen België, Maleisië, Australië, Oekraïne en Nederland samen een strafrechtelijk onderzoek. Deze landen hebben drie doelen voor ogen: waarheidsvinding, gerechtigheid en rekenschap. Hierop hopen zij een antwoord te vinden tijdens het onderzoek.[2] De zittingen zijn begonnen op 9 maart 2020, maar in deze bijdrage ligt de focus op de zittingen van 25 november 2020 tot en met 8 februari 2021. Deze zittingen vinden nu plaats in Nederland. Indien u naast dit artikel behoefte heeft aan een meer inhoudelijke bijdrage over MH17, is een aantal artikelen in het archief van Fiat Justitia een aanrader. Hoe zien de recente zittingen rondom de MH17-zaak eruit? Wat wordt hier precies behandeld? Wie zijn de verdachten in deze zaak, welke beginselen staan centraal en welke onderzoekswensen heeft de verdediging? Eerst wordt ingegaan op de zitting van 25 november 2020. Vervolgens worden de onderzoekswensen van latere zittingen besproken. Daarna wordt er ingegaan op een bezichtiging op het plaats delict, de schouw. 

De verdachten
Voor het neerhalen van MH17 zijn drie Russische verdachten en één Oekraïense aangeklaagd. Uitlevering van deze verdachten is niet mogelijk, omdat de grondwetten van Rusland en Oekraïne dit niet toestaan. De verdachten worden beschuldigd van het doen verongelukken van vlucht MH17, met de dood van alle inzittende tot gevolg. Dit gedrag is strafbaar gesteld in artikel 168 van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr). Daarnaast worden ze beschuldigd van de moord op 298 inzittenden van vlucht MH17, strafbaar gesteld in artikel 289 Sr.[3] Zoals eerder aangegeven, wordt in dit artikel niet verder op de inhoud ingegaan. Vanwege de ernst van de zaak heeft het Openbaar Ministerie (hierna: OM)  internationale aanhoudingsbevelen voor de verdachten verstuurd en heeft zij hen op nationale en internationale opsporingslijsten laten plaatsen. Hierdoor zijn voor iedereen de namen bekend en worden er foto’s getoond van de verdachten.

Equality of arms
Gedurende de zitting van 25 november 2020 heeft de rechtbank de zaak verwezen naar de rechter-commissaris om nader onderzoek uit te voeren. Bij het onderzoek van de rechter-commissaris was het beginsel van equality of arms van belang.[4] Dit beginsel betekent dat de verdediging het procesdossier goed moet kunnen lezen en met haar cliënt moet kunnen bespreken. Het belastende bewijs moet getoetst kunnen worden en daartegen mag ontlastend bewijs toegevoegd worden. Aangezien uit artikel 6 EVRM ook volgt dat het strafproces binnen een redelijke termijn moet worden afgerond, moeten deze bewijsstukken zo spoedig mogelijk worden ingediend. De rechtbank is van oordeel dat uit dit beginsel niet voortvloeit dat de verdediging in staat moet worden gesteld om het gehele onderzoek uitgevoerd door het OM over te doen. Daarnaast betekent het beginsel niet dat de verdediging recht heeft op bezit alle informatie uit het onderzoek van het OM. Dit houdt in dat de verdediging niet het onbegrensde recht heeft op bevraging van getuigen of deskundigen om de methoden en resultaten van het onderzoek van het OM te controleren. 

Onderzoekswensen
Tijdens de zitting in november 2020 zijn er onderzoekswensen ingediend door de verdediging en door de advocaat van verdachte. De onderzoekswensen zijn verzoeken die worden ingediend bij de rechtbank, bijvoorbeeld door de verdediging om een getuige op te roepen. In dit artikel wordt alleen ingegaan op een aantal in behandeling genomen onderzoekswensen.

De volgende onderzoekswensen zijn ingediend. De eerste onderzoekswens betreft het onderzoek naar de alternatieve scenario’s voor het neerhalen van MH17. De rechtbank heeft besloten geen onderzoek te willen instellen naar alternatieve scenario’s, omdat zij van oordeel is dat de hoofdscenario van toepassing is en het derhalve relevanter is om het hoofdscenario kritisch te beoordelen.

Als tweede onderzoekswens wordt een onderzoek naar een warplane-scenario genoemd, waarbij het onderzoek zich richt op de mogelijkheid dat MH17 door een gevechtsvliegtuig is neergehaald. Dit verzoek is afgewezen, omdat dit niet als een verdedigingsbelang wordt geacht en het niet aantoonbaar is dat dit scenario ook mogelijk is. De verdediging heeft hier niet genoeg bewijs voor aangevoerd. Daarnaast is het niet de taak van de verdediging om aan te tonen op welke wijze MH17 is neergehaald, omdat dit de taak is van het OM. Een andere onderzoekswens is het horen van de verdachte. In september werd tijdens een zitting een video getoond waarop telefoongesprekken werden afgespeeld. De verdediging heeft tijdens de zitting van 25 november verzocht om deze telefoongesprekken te tonen aan de mede-verdachte, zodat hij zelf kan aangeven of hij zichzelf hierin herkent. Echter, de persoon op deze beelden was niet de hoofdverdachte. Daarom kan de mede-verdachte een verklaring afleggen als getuige, niet als verdachte.[5]  De rechter-commissaris krijgt de mogelijkheid om te onderzoeken of het horen van de mede-verdachte mogelijk is, omdat hij telefoongesprekken voerde met de verdachte wat kan resulteren tot nuttige informatie.

Schouw
Gedurende de zitting van 1 februari heeft de verdediging verzocht om één van de telefoongesprekken, die na het neerschieten van MH17 plaatsvonden, niet mee te nemen in het bewijs. De verdediging verzocht daarentegen wel om een schouw waarbij alle relevante beschikbare wrakstukken moeten worden betrokken. Hierover kan de rechtbank nog geen beslissingen nemen, omdat het verzoek tot een schouw niet voldoende specifiek is geformuleerd. Vervolgens heeft de verdediging foto’s getoond, welke volgens de rechtbank illustratief zijn. De eis blijft dat verzoeken gespecificeerd en onderbouwd moeten worden. In dit geval mist de onderbouwing van de verdediging. Als de verdediging wil vaststellen of de getoonde delen relevant zijn voor de vaststelling van het wapen dat MH17 heeft neergeschoten, moeten niet alleen de foto’s bekeken worden, maar moet ook de informatie worden gelezen uit het dossier. De wrakstukken die zichtbaar zijn in het dossier, zijn onderzocht door specialisten. Daarnaast heeft de rechtbank medegedeeld dat er maar een beperkt aantal personen bij kan zijn als het tot een schouw komt. Dat komt doordat de schouw op militair en beveiligd terrein plaatsvindt. Daarnaast gelden ook de maatregelen rondom het coronavirus.[6] Echter, de rechtbank neemt in april een definitief besluit over het houden van een schouw. Het is dus onduidelijk of deze er ook daadwerkelijk komt. In mei kunnen de rechters dan eventueel de wrakstukken bekijken.[7]

Vervolgens is de rechtbank tijdens de zitting van 1 februari ingegaan op de schadevergoeding. Voor bepaling hiervan wordt het Oekraïens recht gebruikt. De verwachtingen zijn dat de vorderingen tot schadevergoeding uiterlijk op 15 april 2021 kunnen worden ingediend.[8]

Ook op 8 februari heeft de rechter de zaak nog niet inhoudelijk behandeld. Naar verwachting begint de inhoudelijke behandeling op 7 juni. De reden hiervoor is dat het een zeer omvangrijke strafzaak is. Daarnaast heeft de rechtbank nog niet geoordeeld over het houden van een schouw. De rechtbank heeft het OM nu wel verzocht om al aan de voorbereidingen te beginnen. De beslissing tot het wel of niet houden van een schouw wordt pas genomen als de deskundigen zijn gehoord door de rechter-commissaris. Desondanks is een deel van het vliegtuig al wel gereconstrueerd op de vliegbasis in Gilze-Rijen. Als het tot een schouw komt en de wrakdelen toch van belang lijken, zullen de rechters mogelijk naar de vliegbasis gaan om een aantal specifieke wrakdelen te mogen waarnemen die niet in de reconstructie zijn opgenomen.[9]

Conclusie
Bij dergelijke omvangrijke strafzaken duurt het jaren voordat er tot een eindoordeel wordt gekomen. Ondanks de goede samenwerking tussen de verschillende betrokken landen blijft het een lastige zaak. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het onderzoek naar de verdachten voor het neerhalen van MH17 wat bijna vijf jaar heeft geduurd. De recente zaken bevinden zich nog in de regiefase, waarin veel onderzoeksvragen geformuleerd zijn. In juni hoopt de rechtbank een begin te maken aan de inhoudelijke behandeling van de zaak. De verdediging wil bijvoorbeeld weten of er een mogelijkheid is tot het houden van een schouw, waarover de rechtbank in april een definitief besluit neemt. Daarnaast wil de verdediging de telefoongesprekken bekijken om uit te sluiten dat de verdachten daarop te horen zijn. De rechtszaken zijn nu dus volop bezig, maar we zullen nog even geduld moeten hebben voor de einduitspraak. 

 

[1] G. Dennekamp, ‘MH17: het moest wel misgaan met de BUK-raket in Oost-Oekraïne’, NOS nieuws 15 december 2017 (nos.nl).

[2] ‘Vlucht mh17’, Ministerie van Buitenlandse Zaken (mh17tijdlijn.nl).

[3] ‘Vervolging en rechtszaak’, openbaar ministerie (https://www.om.nl/onderwerpen/mh17-vliegramp/vervolging-en-rechtszaak).

[4] Artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de mens (hierna: EVRM).

[5] ‘Resumé van de dag woensdag 25 november 2020’, de Rechtspraak 25 november 2020 (courtmh17.com).

[6] ‘Resumé van de dag maandag 8 februari 2021’, de Rechtspraak 8 februari 2021 (courtmh17.com).

[7] ‘Inhoudelijke behandeling mh17-proces begint over half jaar’, NOS nieuws 18 december 2020 (nos.nl).

[8] ‘Resumé van de dag maandag 1 februari 2021’, de Rechtspraak 1 februari 2021 (courtmh17.com).

[9] ‘Rechtbank bereidt schouw MH17-wrakstukken voor’, NOS nieuws 8 februari 2021 (nos.nl).