Euthanasie: de 'zachte dood' en de wet

Door: Bregje Commissaris

In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw was het niet denkbaar: een wet die het mogelijk maakte om op een legale en geaccepteerde manier te helpen bij zelfdoding. Inmiddels is de euthanasiewet bijna twintig jaar van kracht. Euthanasie en de euthanasiewet zijn vandaag de dag nog veel besproken onderwerpen. Zo ook afgelopen jaar, toen het openbaar ministerie voor het eerst procedeerde tegen een arts die zich niet aan de zorgvuldigheidseisen van de wet zou hebben gehouden. [1]

Euthanasiewet
In 2002 is in Nederland de wet toetsing levensbeëindiging op verzoek en hulp bij zelfdoding ingevoerd. Deze wet staat beter bekend als de euthanasiewet. Artsen kunnen door deze wet, in bijzondere gevallen, mensen helpen met sterven. Dit wordt euthanasie genoemd of hulp bij zelfdoding. Bij euthanasie wordt door de arts een dodelijk medicijn gegeven aan de patiënt. In het geval van hulp bij zelfdoding zal ook een dodelijk medicijn worden gegeven aan de patiënt, met als verschil dat de patiënt in dit geval het medicijn zelf zal innemen. [2]

Het helpen bij zelfdoding is strafbaar gesteld in het Wetboek van Strafrecht onder artikel 293 lid 1. In lid 2 van hetzelfde artikel is de uitzondering, waardoor euthanasie mogelijk wordt gemaakt, onder woorden gebracht. De hulp bij zelfdoding is niet strafbaar indien deze wordt begaan door een arts die voldoet aan de zorgvuldigheidseisen,  te vinden in de euthanasiewet. Ook is de arts verplicht de euthanasie te melden bij de gemeentelijke lijkschouwer en aan de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie. [3]

De zorgvuldigheideisen zijn uitgewerkt in zes eisen. Als eerste eis wordt gesteld dat de arts overtuigd is dat de vraag om euthanasie van de patiënt vrijwillig is en de patiënt goed over zijn keuze heeft nagedacht. De arts moet overtuigd zijn van het uitzichtloos en ondraaglijk leiden van de patiënt. Daarop volgend moet gezamenlijk door de arts en patiënt worden besloten dat er geen redelijke andere oplossing is voor de situatie van de patiënt. Verder is de arts verplicht de patiënt te informeren over de medische situatie en over de situatie in de toekomst . Als vijfde eis wordt gesteld dat er een beoordeling nodig is van een onafhankelijke arts. Tot slot is de arts verplicht de euthanasie of hulp bij zelfdoding op een zorgvuldige medische manier uit te voeren. [4]

Eerste strafrechtelijke vervolging arts
Sinds de invoering van de wet zijn er vaker artsen geweest die voor de tuchtrechter moesten verschijnen voor de uitvoering van euthanasie, maar nooit eerder werd een arts strafrechtelijk vervolgd.[5] In de strafzaak ging het om een arts die een demente vrouw assisteerde bij levensbeëindiging. De demente vrouw legde in een wilsverklaring vast dat niet wilde worden opgenomen in een verpleeghuis en indien dit nodig zou zijn, zij euthanasie wilde laten uitvoeren. Dit deed zij op het moment dat bij haar dementie werd geconstateerd en zij nog wilsbekwaam was. De euthanasiewet stelt dat een schriftelijke verzoek in plaats van een mondeling verzoek komt indien een patiënt wilsonbekwaam is geworden en het schriftelijk verzoek gedaan heeft ten tijde van wilsbekwaamheid.[6]

Volgens het OM was de demente vrouw nog voldoende in staat om te communiceren en de arts had met haar in gesprek moeten gaan. De arts had de euthanasiewens van de vrouw in een gesprek moeten verifiëren. Het OM eiste dat de arts schuldig werd bevonden aan moord.  Een schuldverklaring door de rechter zou afdoende zijn voor het OM: er werd geen straf geëist. [7]

In september ontsloeg de rechtbank Den Haag de arts van alle rechtsvervolging. Er was volgens de rechtbank geen sprake van een strafbaar feit. Er is geen hoger beroep ingesteld deze uitspraak. Het OM heeft wel cassatie in belang der wet verzocht.[8] Dit rechtsmiddel kan ingezet worden indien het beantwoorden van de rechtsvraag door de Hoge Raad voor het algemeen belang wenselijk is.  De vraag in deze zaak is van belang voor het helpen bij levensbeëindiging in de toekomst; zo is het duidelijk hoe artsen moeten handelen in het geval van een wilsonbekwame patiënt die ten tijde van wilsbekwaamheid een wilsverklaring over euthanasie aflegde.

Reacties Tweede Kamer
De reacties in de Tweede Kamer over het vonnis in de euthanasiezaak waren gemengd. Fractievoorzitter Kees van der Staaij (SGP) gaf aan geschrokken te zijn van de vrijspraak in de zaak. Ook Carla Dik-Faber (CU) sprak naar aanleiding van het vonnis haar zorgen uit over de absoluutheid van de wilsverklaring; de wilsverklaring zou de actuele doodswens niet overbodig mogen maken.

Pia Dijkstra (D66) gaf aan het goed nieuws te vinden. Ook Ockje Tellegen (VVD)  was ‘blij’ met de uitspraak en benadrukte het belang van glasheldere regels omtrent euthanasie. Minister De Jonge van Volksgezondheid Welzijn en Sport (CDA) vond het vonnis een goede weergave van hoe zorgvuldig de euthanasiepraktijk is in Nederland. [9]

Toekomst euthanasiewet
De discussie over euthanasie en de euthanasiewet is er eentje die waarschijnlijk nooit helemaal stopt. De zorgvuldigheidseisen lijken duidelijk, maar er blijven vragen ontstaan bij artsen over hoe er gehandeld moet worden in bijzondere situaties. De vraag naar verduidelijking en aanvulling is zeker bij artsen een onderwerp wat speelt. Zo kunnen artsen verantwoordelijk omgaan met de hulp bij zelfdoding zonder dat ze bang hoeven te zijn voor het begaan van een strafbaar feit.


[1] ‘Arts ontslagen van alle rechtsvervolging voor voltrekken van euthanasie.’, nu.nl, 13 september 2019.

[2] ‘Euthanasie en de wet: sterven met hulp van een arts.’, rijksoverheid.nl.

[3] Euthanasie en de wet: sterven met hulp van een arts.’, rijksoverheid.nl.

[4] ‘De 6 zorgvuldigheidseisen van de euthanasiewet.’, rijksoverheid.nl.

[5] ‘Artsen huiverig na vonnis euthanasie: ‘Wilsverklaring is geen waardebon’’, volkskrant.nl, 11 september 2019.

[6] ‘Spraakmakende zaken’, advocatenblad.nl, 12 december 2019.

[7] ‘Arts ontslagen van alle rechtsvervolging voor voltrekken van euthanasie.’, nu.nl, 13 september 2019.

[8] ‘Spraakmakende zaken’, advocatenblad.nl, 12 december 2019.

[9] ‘Gemengde reacties in Kamer op euthanasievonnis’, nieuws.nl, 11 september 2019.