Gastartikel mr. dr. ir. R.B. Bakels: Strafbladterrorisme

Door: mr. dr. ir. Reinier B. Bakels

Van verschillende kanten wordt beweerd dat het overtreden van de “corona-regels”[1] voor de dader een verschrikkelijk juridisch gevolg kan hebben: namelijk een “strafblad” dat desastreus kan uitwerken op een maatschappelijke carrière.[2] Sommigen vinden dat een te zware straf, anderen vinden het niet meer dan een terechte straf voor iemand die een gedrag vertoont dat afschuwelijke medische gevolgen kan hebben, tot de dood toe. Advocaten bieden hun diensten aan om “corona-verdachten” bij te staan,[3] met de suggestie dat het misschien niet lonend lijkt een advocaat in te schakelen om een boete van € 390 aan te vechten, maar wel als de carrière op het spel staat. Ten onrechte wordt gesuggereerd dat de hulp van een advocaat nodig zou zijn om in verzet te gaan tegen een strafbeschikking van het OM, terwijl een éénregelig briefje kan volstaan om de zaak alsnog aan de rechter voor te leggen.[4]

De gelegenheid wordt ook gebruikt om andere vermeende misstanden aan de kaak te stellen, zoals het beleid om strafzaken te laten afdoen door het Openbaar Ministerie[5] in plaats van een “echte” rechter. Dat is bedoeld om de rechter te ontlasten, maar discrimineert mensen die ertegen op zien een brief aan een autoriteit te schrijven, en leidt ertoe dat menigmaal ten onrechte wordt gestraft.[6]

Maar hoe zit het echt?
Een “strafblad” als zodanig bestaat niet. De juiste term is “justitiële documentatie”, en “JDS[7]-registratie” is geregeld in de “Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens”. Die term dekt de lading ook beter: er worden bij voorbeeld ook vrijspraken van misdrijven vastgelegd.[8] Bij recidive kan de rechter vaststellen wat de verdachte nog meer op zijn kerfstok heeft, en dat meewegen bij de bepaling van de strafmaat. Als iemand solliciteert kan de potentiële werkgever een Verklaring Omtrent het Gedrag verlangen (hierna: VOG). De verlening[9] van zo’n verklaring is geregeld in artikel 28 van voornoemde wet, dat luidt:

Een verklaring omtrent het gedrag is een verklaring van Onze Minister dat uit een onderzoek met betrekking tot het gedrag van de betrokken natuurlijke persoon of rechtspersoon ingesteld, gelet op het risico voor de samenleving in verband met het doel waarvoor de afgifte is gevraagd en na afweging van het belang van betrokkene, niet is gebleken van bezwaren tegen die natuurlijke persoon of rechtspersoon.”

Bij de aanvraag van een VOG moet een bepaald doel worden opgegeven, doorgaans een beroep. Bij dat doel hoort een “screeningprofiel”[10] dat wordt gebruikt om de vraag te beantwoorden of het een gevaar voor de samenleving oplevert als de betrokkene specifiek dat beroep zou gaan uitoefenen. Een veroordeelde pedofiel kan beter niet op een peuterspeelzaal gaan werken, en een gokverslaafde die veroordeeld is voor fraude kan ook beter geen boekhouder worden, maar de pedofiel kan best een betrouwbare boekhouder zijn, en een fraudeur kan niet zoveel kwaad op een peuterspeelzaal. Verder dient het belang voor de betrokkene te worden afgewogen. Zo kan een notoire alcoholist beter geen beroepschauffeur worden, maar een chauffeur die één keer te diep in het glaasje heeft gekeken hoeft misschien niet meteen een ander beroep te kiezen. Het is duidelijk dat het overtreden van “corona-regels” laakbaar is, maar is bij voorbeeld een rechter die minder dan anderhalve meter afstand hield een gevaar voor de samenleving? Dat lijkt me overtrokken. Het onthouden van een VOG mag beslist niet louter als extra straf dienen, want straffen mogen alleen worden opgelegd als de wet dat uitdrukkelijk aangeeft: nulla poena sine lege.

De overheid geeft aan dat niet bij voorbaat te zeggen is of schending van de "COVID-19 maatregelen" leidt tot afwijzing van een VOG-aanvrage.[11] Strikt genomen is dat correct, al kan het misverstand rijzen dat toch al gauw een VOG wordt geweigerd, als niet de hele tekst op de website wordt gelezen. De weigering van een VOG is een beschikking in de zin van het bestuursrecht[12] en dus vatbaar voor bezwaar en beroep. Een hardvochtige ambtenaar met een maandagochtendhumeur kan niet in zijn eentje een carrière ruïneren.

De praktijk
Het WODC[13] onderzoekt regelmatig het VOG beleid en de gevolgen daarvan. In 2015 werd zelfs van personen met een JDS-registratie (”strafblad”) slechts 2,22% van de VOG aanvragen geweigerd.[14] Iets langer geleden bleek dat in ruim 20% van de gevallen een sollicitant die geen VOG kreeg toch nog wordt aangenomen.[15]

Een opvallend verschijnsel is dat vooral jongeren niet zelden bij voorbaat afzien van het aanvragen van een VOG in gevallen dat die toch zou zijn verleend. Dat betekent dat onnodig carrièrekansen worden gemist, wat uiteindelijk ook schadelijk kan zijn voor de maatschappij.[16]

Conclusie
Het is kwalijk dat zo vaak ten onrechte wordt gesuggereerd dat het plegen van een strafbaar feit al gauw een carrière kan breken doordat dan een VOG wordt geweigerd, ook al bepaalt de wet heel duidelijk dat dit slechts mag gebeuren als de maatschappij anders gevaar zou lopen, en dan nog alleen als de belangen van de aanvrager niet onevenredig worden geschaad. Een aantekening in de justitiële documentatie (in de volksmond “strafblad”) blijkt in veruit de meeste gevallen geen beletsel om een VOG te verkrijgen.


[1] De aanduiding is medisch niet juist. De ziekte heet COVID-19 en het virus heet SARS-CoV-2, een van de honderden corona-virussen die bekend zijn, waaronder ook gewone verkoudheidsvirussen.

[2] https://www.bnnvara.nl/kassa/artikelen/de-grote-gevolgen-van-een-coronaboete

[3] Coronaboete leidt vaak tot strafblad, maar niet iedereen weet dat. https://www.nu.nl/coronavirus/6051208/coronaboete-leidt-vaak-tot-strafblad-maar-niet-iedereen-weet-dat.html

[4] Art. 257e lid 4 Sv.

[5] Wetboek van Strafrecht, Tweede Boek, Titel IVa.

[6] https://www.advocatenorde.nl/nieuws/herstelmogelijkheid-voor-gedupeerden-ten-onrechte-opgelegde-strafbeschikkingen

[7] Justitieel Documentatie Systeem.

[8] Art. 7 Besluit justitiële en strafvorderlijke gegevens.

[9] De screeningsautoriteit die hiermee belast is heet Justis, een onderdeel van het Ministerie van Justitie. www.justis.nl.

[10] https://justis.nl/binaries/WEB_110055_Screeningsprofielen_VOG%20NP_DEF_tcm34-433120.pdf

[11] https://www.justis.nl/nieuws/2019/schending-van-covid-19-maatregelen-en-gevolgen-voor-vog.aspx

[12] Art. 29 Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens.

[13] Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum, www.wodc.nl

[14] Eens een dief – altijd een dief? Een verkenning rond het meten van de effectiviteit van de verklaring omtrent het gedrag, p. 12.  https://wodc.nl/binaries/2545_Volledige_Tekst_tcm28-241570.pdf

[15] Evaluatie afgifte VOG NP 2006 p.5. ”NP” staat voor ”natuurlijke personen”; ook rechtspersonen kunnen een VOG aanvragen, maar zullen niet zo gauw als ”corona-overtreders’ worden beboet.

[16] Kleine groep jonge VOG-mijders ontzegt zichzelf kansen. https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/06/13/kleine-groep-jonge-vog-mijders-ontzegt-zichzelf-kansen
Het aanvragen van een Verklaring Omtrent Gedrag door jongeren als dilemma. Ondertitel: Een schatting van het 'dark number' van niet-aanvragers van een VOG voor opleidingen in het middelbaar beroepsonderwijs. https://wodc.nl/binaries/2788_Volledige_Tekst_tcm28-393734.pdf.