Gratie verlening

Hoe werkt het en kan Trump aan zichzelf gratie verlenen?

Door: Floor de Bruin

Nu het einde van Trump’s presidentschap in zicht komt, wordt verwacht dat hij op de valreep een aantal gratieverzoeken gaat verlenen. Dit fenomeen is in Amerika niet geheel onbekend. Veel presidenten zijn Trump namelijk voor gegaan. Zo heeft Bill Clinton gratie verleend aan zakenman Marc Rich. Dit deed de voormalig president slechts een paar uur voordat hij het stokje aan George W. Bush zou overdragen. Opvallend is dat er gespeculeerd wordt dat Trump zichzelf en zijn familie gratie gaat verlenen.[1] Is dat in de praktijk mogelijk? En hoe zit het met gratieverzoeken in Nederland?

Trump

Door het verlenen van gratie wordt een straf geheel of gedeeltelijk kwijtgescholden.

Kan Trump gratie aan zichzelf verlenen? Het korte antwoord daarop is ja. Echter, er kleven nog enkele haken en ogen aan. Het is namelijk riskant en het beschermt hem niet tegen elke vorm van vervolging. De president kan alleen gratie verlenen als er sprake is van één of meerdere federale misdrijven. Er staan Trump dan wel een aantal rechtszaken te wachten, maar geen enkele daarvan valt onder een federaal misdrijf.

Volgens de Amerikaanse grondwet beschikt de president over veel macht om mensen te ontzien van strafrechtelijke vervolging. Zo volgt uit het tweede artikel van de Amerikaanse Grondwet dat de president de bevoegdheid heeft om vergiffenis en gratie te verlenen voor misdrijven tegen de Verenigde Staten, behalve in gevallen van impeachment. Dit betekent dat de president onvrijwillig uit zijn ambt wordt gezet wegens grove fouten.

Wanneer Trump gratie aan zichzelf verleent, bestaat er een kans dat de zaak voor het Hooggerechtshof belandt. Het is namelijk nog nooit eerder voorgekomen dat een president gratie aan zichzelf verleent. Mocht het zo zijn dat de zaak inderdaad voor het Hooggerechtshof komt, zullen twee juridische precedenten een belangrijke rol gaan spelen.

Een van deze uitspraken is een vonnis dat het Hooggerechtshof in 1915 heeft gewezen. Uit dit arrest zou afgeleid kunnen worden dat het verlenen van gratie impliceert dat men schuld bekent.[2] Dit zou dus betekenen dat Trump door middel van het verlenen van gratie indirect schuld bekent. Echter, professor Brian C. Kalt schrijft in zijn artikel in de Washington Post dat het wel degelijk mogelijk is om de uitspraak zonder de schuldbekentenis op te vatten. Dit zou dus dé manier kunnen zijn waarop Trump zijn verdediging aanpakt.[3]

Dan is er ook nog de uitspraak van Mary C. Lawton. Zij was de assistent procureur-generaal ten tijde van het presidentschap van Richard Nixon. In 1974 stelde zij dat binnen het Amerikaanse Rechtssysteem niemand voor eigen rechter kan en mag spelen. De president mag zichzelf niet vrijpleiten[4]. Toch blijft er nog één optie over voor Trump. Het zou mogelijk zijn dat de president voordat zijn termijn afloopt, zal aftreden. Het gevolg hiervan is dat vicepresident Mike Pence president zou worden en dus aan gratie aan Trump kan verlenen.[5]

Gratie in Nederland

In Nederland zit het net iets anders. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen gratie en amnestie. Bij gratie blijft de veroordeling in stand en wordt slechts de tenuitvoerlegging van het vonnis gestaakt. Bij amnestie blijft de veroordeling juist in stand. Het recht om gratie te verlenen komt toe aan de koning. Dit wordt gedaan bij Koninklijk Besluit, na advies van het Openbaar Ministerie, de rechter en de minister voor Rechtsbescherming. Daarnaast Kan gratie alleen verleend worden aan veroordeelden die onherroepelijk zijn veroordeeld. Dit betekent dat er geen enkele mogelijkheid is om tegen hun straf in beroep te gaan. De juridische grondslagen voor het verlenen van gratie zijn te vinden in de Grondwet, te weten artikel 122 Grondwet (hierna: GW, de Gratiewet en het Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv), te weten artikel 558-560b Sv.

Het verlenen van gratie verloopt onder strikte voorwaarden. Uit artikel 2 Gratiewet vloeit voort dat gratie verleend kan worden: “op grond van enige omstandigheid, waarmede de rechter op het tijdstip van zijn beslissing geen of onvoldoende rekening heeft gehouden of kunnen houden en die, ware zij op dat tijdstip wel of voldoende bekend geweest, hem aanleiding zou hebben gegeven tot het opleggen van een andere straf of maatregel, of tot het afzien daarvan; dan wel indien aannemelijk is geworden dat met de tenuitvoerlegging van de rechterlijke beslissing of de voortzetting daarvan geen met de strafrechtstoepassing na te streven doel in redelijkheid wordt gediend.” Hieruit blijkt dus dat er strenge eisen aan het verlenen van gratie zijn verbonden.[6]

Er blijven nog enkele opties open voor Trump om aan zichzelf of zijn familie gratie verlenen. Wat zijn uiteindelijke keuze wordt, zal in de komende maanden duidelijk worden. Trump heeft al wel vaker voor verrassingen gezorgd. Wie weet sluit Trump zijn presidentschap af met een knal. Wellicht wordt de zaak aanhangig gemaakt bij het Hooggerechtshof en zal er een duidelijk vonnis komen met betrekking tot de vraag of de president gratie aan zichzelf kan verlenen. In Nederland zou deze procedure heel anders verlopen en is gratie verlenen minder gebruikelijk.


[1] B. Den Hond, ‘Aan wie kan Trump op de valreep nog gratie verlenen?’, trouw.nl, 1 december 2020.

[2] George Burdick v. United States, 236 U.S 79 (1915)

[3] B Kalt, ‘Five myths about presidential pardons’, washingtonpost.com, 7 juni 2018.

[4] M. Lawton, ‘Presidential or Legislative Pardon of the President, 5 augustus 1974.

[5] T. Porter, ‘Ja, Trump kan zichzelf gratie verlenen – maar dat is riskant en beschermt hem niet tegen elke vorm van vervolging’, busisnessinsider.nl, 27 november 2020.

[6] ‘Gratie’, Justitia.nl.