Grof geschut

door:
Sinds het begin van Gilets jaunes-beweging in november 2018 zijn naar schatting 17 personen een oog verloren na te zijn getroffen door rubberen kogels van de Franse ordepolitie.[1] Hoewel deze kogels bij gebruik van de beruchte ‘LBD 40’ (Lanceur de Balles de Défense) volgens de regels[2] - dat wil zeggen gericht op torso of ledematen - op zichzelf niet dodelijk zijn, blijkt foutief gebruik ernstig letsel teweeg te kunnen brengen. Toch besliste de Conseil d’État afgelopen vrijdag om het wapen niet in de ban te doen. De verzoeken van een mensenrechtenverbod en de CGT (een vakbond) om het gebruik van de LBD 40 te verbieden, werden door de hoogste Franse bestuursrechter afgewezen. De Conseil d’Etat haalt daarbij expliciet de omstandigheid aan dat Frankrijk sinds het begin van de manifestaties in november week in week uit te maken heeft gehad met opzettelijk geweld en vernielingen van eigendommen. Als gevolg daarvan acht de hoogste bestuursrechter het noodzakelijk dat de ordetroepen kunnen terugvallen op een type wapen als de LBD 40, dat ‘bijzonder geschikt’ is om gewelddadige situaties te lijf te gaan.[3] Een dergelijke overweging, in combinatie met de rijke uitrusting van de Franse ordepolitie (bestaand uit ‘gendarmes mobiles’ en ‘CRS’) staat symbool voor de strenge openbare ordehandhaving à la française.

Gendarmes mobiles en CRS

In Frankrijk zijn twee verschillende korpsen specifiek verantwoordelijk voor de handhaving van de openbare orde: de ‘gendarmes mobiles’ - onderdeel van de ‘Gendarmerie Nationale’, een militaire organisatie met politiemissies[4] - en de ‘Compagnies Republicaines de Sécurité’ (‘CRS’) - vallend onder de ‘Police Nationale’. Hoewel beide korpsen onder het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken vallen en over nagenoeg dezelfde uitrusting beschikken, verschillende korpsen qua uniform, hiërarchische organisatie en strafrechtelijke kaders. Ten aanzien van dat laatste is afgelopen januari door de Conseil constitutionnel(de Grondwettelijke raad) bevestigd dat voor ‘gendarmes mobiles’ een militair strafrechtregime geldt. Deze beslissing in de zaak ‘Rémi Fraisse’ – een manifestant die in 2014 in het zuiden van Frankrijk om het leven kwam door een van een gendarme afkomstige ‘OF F1-granaat’ (waarover hieronder meer) betekende een nieuwe tegenslag in de zoektocht naar gerechtigheid voor de ouders van Rémi. Zij hadden in januari 2018 met lede ogen moeten toezien hoe de onderzoeksrechter afzag van vervolging van de verantwoordelijke gendarme.

Het Franse wapenarsenaal

De eerdergenoemde OF-F1-granaat bevatte maar liefst 60 gram TNT[5] en is in 2014, na de dood van Rémi Fraisse, vervangen door de GLI-F4-granaat. Laatstgenoemde bevat ‘slechts’ 25 gram TNT, maar de ontploffing gaat wel gepaard met 165 (!) decibel[6] en het verspreiden van traangas. Verschillende manifestanten zouden door aanraking met de GLI-F4-granaat zwaar letsel – denk aan geamputeerde handen – hebben opgelopen[7]. Naast de ‘reguliere’ traangasgranaten hebben de Franse ordetroepen de beschikking over zogenaamde ‘grenades de désencerclement’, die bij het ontploffen 18 stugge stukken rubber verspreiden. Bij het in de lucht werpen van dergelijke granaten – waar de gebruiksregels voorschrijven dat de granaat strak over de grond moet worden geworpen – kunnen de rubberen objecten in ogen van manifestanten terechtkomen en blindheid veroorzaken.[8]

Met dit rijke scala aan granaten beschikken de Franse ordetroepen over een nogal puissante uitrusting. Zoals ditkaartje laat zien, beschikken ‘gendarmes mobiles’ en ‘CRS’ niet alleen over de in Nederland, Duitsland en Zweden bekende en gebruikelijke middelen als de wapenstok, het waterkanon en ‘reguliere’ traangasbommen, maar ook over zwaardere explosieven en de LBD 40.

Franse ordehandhavingscultuur en het ‘voorbeeld’ van Noordwest-Europa

Een verklaring voor de explosieve schotkracht van de Franse politie is voor een deel te vinden in de typische Franse cultuur van ordehandhaving, die wordt gekenmerkt door sterk repressief optreden ter bescherming van de fundamentele Republikeinse waarden.[9] Het repressieve karakter van de Franse ordepolitie wordt sinds Gilets jaunes-demonstraties echter sterk bekritiseerd door de actiegroep ‘Désarmons-les’, het Franse Nationaal Centrum voor Wetenschappelijk Onderzoek en – niet in de laatste plaats – de Gilets jaunes zelf.

De kritiek op de Franse doctrine van ‘maintien de l’ordre’ komt volgens Sebastian Roché, auteur van het boek ‘De la police en democratie’, neer op het feit dat de Franse ordetroepen een noodzakelijke ‘democratiseringsomslag’ dienen te ondergaan. Het gebrek aan besef wat de rol van de ordehandhaver in de Franse democratie is, komt tot uitdrukking in de verschillen in werkwijze en opleiding van Franse ordetroepen en die van staten als Duitsland en Denemarken. Waar in Denemarken tijdens de politieopleiding de nadruk ligt op preventie en het winnen van vertrouwen van de bevolking, hamert men in Frankrijk op professionele handelingstechnieken en interpellaties.[10] De slogan ‘Die Polizei, dein Freund und Helfer’, die sinds jaar en dag verbonden is aan de Duitse politie, zou in Frankrijk ondenkbaar zijn. Waar in Duitsland waarde wordt gehecht aan de binding tussen politiemacht en bevolking, heerst in Frankrijk nog de klassieke idee van ordetroepen die gehoorzamen aan de wil van de uitvoerende macht.[11] De conceptie van een politiemacht die toebehoort aan de koning en die handelt naar gelang de wens van de machthebber, is ook in de hedendaagse Vijfde Franse Republiek nog altijd niet verdwenen.[12]

Voor een hervorming van de Franse handhavingsdoctrine en de onder de bevolking levende wens van ontwapening van de ordetroepen, wordt dus met een schuin oog gekeken naar de werkwijze van ordetroepen in Noordwest-Europa, waar de focus sterker ligt op de-escalatie en dialoog met de manifestanten.Daarbij wordt echter vaak voorbijgegaan aan het feit dat ook de Duitse ordetroepen tijdens de G20-rellen in Hamburg in 2017 beschuldigd werden van disproportioneel geweld.[13] Hoe nobel het streven naar het voorkomen van conflicten ook is, ‘Een strategie van de-escalatie kan enkel werken wanneer beide kampen dit willen en toestaan’, verklaarde de baas van de Duitse politievakbond, na kritiek op de Duitse politie in 2017.[14]

Hoewel op het eerste gezicht misschien paradoxaal zegt ook de chef van Franse ordepolitie te zoeken naar ‘désescalade’ en ‘déconflixion’, door de Franse ordetroepen in principe op 50 à 70 meter van de massa’s Gilets Jaunes en ‘Black blocks’ te positioneren.[15] Met het creëren van deze afstand wordt getracht al te ‘directe’ vormen van geweldgebruik, zoals man-tegen-mangevechten, zoveel mogelijk te vermijden. Daarbij moet echter wel worden opgetekend dat de na te streven afstand tussen ordetroepen en manifestanten slechts bij de gratie van het gebruik van granaten en rubberkogelgeweren mogelijk lijkt te zijn; het is inderdaad niet ondenkbaar dat de ordetroepen juistdóór deze afstand vaker op hun wapens terugvallen.[16]

Hoezeer ook een grote groep mensen voor het ‘ontwapenen’ van ordetroepen is, blijft het een feit dat het gebruik van de genoemde sub-letale wapens louter voortkomt uit politieke keuzes. De ‘grenade de désencerclement’ is in 2004 door de rechts-republikeinse Nicolas Sarkozy – destijds minister van Binnenlandse Zaken – toegevoegd aan de uitrusting van ordetroepen.[17] Het gebruik van de eveneens gevaarzettende GLI F1-granaat is in 2016 door de socialistische Bernard Cazeneuve (minister van Binnenlandse Zaken onder president Hollande) – na de dood van Rémi Fraisse onder aanscherping van de gebruikskaders - gewoon voortgezet.[18]

De huidige minister van Binnenlandse Zaken, Christophe Castaner, verklaarde in januari ‘geen enkele agent te kennen die Gilets jaunes zou hebben aangevallen’.[19] Deze stelling lijkt wat voorbarig, vanwege de 78 aanklachten van politiegeweld die tussen november en januari bij de Franse politie-inspectie aanhangig zijn gemaakt en die zullen worden onderzocht.[20] Meer aandacht van de zittende Franse regering voor de vele letselongevallen, als gevolg van proportioneel of disproportioneel geweldgebruik door de Franse politie, zou dan ook op zijn plaats zijn.[21] Dat de Franse regering nog steeds enkel oog lijkt te hebben voor geweld afkomstig van Gilets jaunes is dan weer niet zo gek, wanneer ook de Conseil d’Etat al het opzettelijke geweld van de laatste maanden - de term ‘Gilets jaunes’ overigens niet noemend - laat meewegen in haar uitspraak.[22]


[1] Olivier Bénis, ‘Flash-ball, LBD 40 : ces armes non-létales dénoncées depuis dix ans par (presque) tout le monde’, franceinter.fr 16 januari 2019.

[2] Caroline Piquet, ‘Interdire le LBD 40? Les arguments des «pro» et des «anti»’, lefigaro.fr 30 januari 2019. 

[3]http://www.conseil-etat.fr/Actualites/Communiques/Usage-des-lanceurs-de-balles-de-defense

[4]https://www.senat.fr/rap/r07-271/r07-2711.html

[5] Cyril Simon, ‘NDDL : la grenade GLI-F4, ultime recours avant l’arme à feu’, leparisien.fr 24 mei 2018.

[6] Auriane Duroch, ‘Gilets jaunes : l'usage des grenades GLI-F4 de plus en plus contesté’, lejdd.fr 13 december 2018.

[7] Simon Auffret, ‘De quelles armes sont équipés policiers et gendarmes pendant une manifestation ?’, lemonde.fr 31 januari 2019.

[8] Mathilde Belin, ‘ "Gilets jaunes" : les grenades de désencerclement, nouvelle cible des critiques’, europe1.fr 28 januari 2019.

[9] Chloé Pilorget-Rezzouk, ‘«C’est toute la doctrine du maintien de l’ordre qu’il faut réinventer»’, liberation.fr 17 januari 2019.

[10] Nicolas Chapuis, ‘Sebastian Roché : « En France, la démocratisation de la police n’est pas achevée »’, lemonde.fr 30 januari 2019.

[11]Chloé Pilorget-Rezzouk, ‘«C’est toute la doctrine du maintien de l’ordre qu’il faut réinventer»’, liberation.fr 17 januari 2019.

[12]Nicolas Chapuis, ‘Sebastian Roché : « En France, la démocratisation de la police n’est pas achevée »’, lemonde.fr 30 januari 2019.

[13] Redactie, ‘Hamburg G20 Protests Met with Excessive Force by Police’, spiegel.de 7 juli 2017.

[14]Philip Oltermann, ‘Hamburg braces for G20 violence as tensions rise over police tactics’, theguardian.com 5 juli 2017.

[15] Julia Pascual, ‘Maintien de l’ordre : la stratégie de la désescalade’, lemonde.fr 25 mei 2018. 

[16] Ismaël Halissat, ‘Le maintien de l’ordre à la française désorienté’, liberation.fr 7 december 2018. 

[17] Eugénie Bastié, ‘Les grenades offensives, dernier recours contre des manifestants organisés’, lefigaro.fr 29 oktober 2014.

[18]Auriane Duroch, ‘Gilets jaunes : l'usage des grenades GLI-F4 de plus en plus contesté’, lejdd.fr 13 december 2018.

[19] Redactie, ‘« Gilets jaunes » : Castaner « sidéré » d’entendre « parler de brutalité inouïe et illégitime » de la police’, lemonde.fr 18 januari 2019.

[20] Redactie, ‘ ‘’Gilets jaunes’’: 116 enquêtes ouvertes par l’IGPN pour des violences policières présumées’, nouvelobs.com 1 februari 2019.   

[21] Timothée Boutry, ‘Violences en manifestation : «Le pouvoir politique doit les condamner des deux côtés»’, leparisien.fr 6 januari 2019.

[22] http://www.conseil-etat.fr/Actualites/Communiques/Usage-des-lanceurs-de-balles-de-defense


Discussie