Het WK in 2022: letterlijk mede mogelijk gemaakt door bloed, zweet en tranen

door:
Op 2 december 2010 is Qatar aangewezen als gastland van het wereldkampioenschap voetbal in 2022. Voor het prestigieuze sportevenement moet Qatar een aantal hypermoderne voetbalstadions bouwen en worden ook enorme infrastructuur projecten uitgevoerd, zoals de aanleg van metrolijnen en hotelaccommodaties. Met de hulp van gastarbeiders wil Qatar dit grote bouwproject realiseren. De kwetsbare gastarbeiders worden echter compleet uitgebuit en werken onder zeer slechte arbeidsomstandigheden; hun mensenrechten worden op grove wijze geschonden. Hoe worden de rechten van deze gastarbeiders geschonden en zijn er al pogingen gedaan om dit tegen te gaan? Worden er maatregelen getroffen om deze gastarbeiders in een betere positie te brengen?

Wat gaat er zo slecht

In Qatar komen vooral gastarbeiders uit landen als India, Nepal en Bangladesh om de infrastructuur en stadions voor het WK uit de grond te stampen. Nederlandse advocate Liesbeth Zegeveld, die heeft meegeholpen aan het aanspannen van rechtszaak tegen FIFA, zegt hierover: "De manier waarop ze in Qatar worden behandeld door hun werkgever gaat tegen alle mensenrechten in.[1]

De arbeidsomstandigheden in de bouwsector, en ook voor mensen die huishoudelijk werk verrichten, zijn ronduit slecht en komen neer op uitbuiting. Daarbij wordt ook de vrijheid van meningsuiting beperkt en zelfs de pers legt zich tegen zelfcensuur op. Zo is er een nieuwe wet die stelt dat de verspreiding van ‘valse’ informatie strafbaar is, evenals de online publicatie van informatie die schadelijk is voor de ‘sociale waarden’ van Qatar. Als de gastarbeiders vervolgens voor hun rechten willen opkomen bij de rechterlijke macht, verloopt de rechtspraak niet volgens internationale standaarden.[2]

De buitenlandse arbeiders die werken aan het verwezenlijken van het WK in 2022 zijn het slachtoffer van systematisch misbruik en soms zelfs van dwangarbeid. Het Amnesty-rapport – ‘The ugly side of the beautiful game: Labour exploitation on a Qatar 2022 World Cup venue’ is gebaseerd op interviews met 132 migranten-bouwvakkers die aan de renovatie van een al bestaande stadion werken[3]. Elke tuinarbeider en bouwvakker die met Amnesty International sprak, meldde een vorm van misbruik, zoals:

  • smerige en krappe accommodatie;
  • grote sommen geld die arbeiders in hun thuisland aan ronselaars moesten betalen voor een baan in Qatar;
  • misleidende informatie over het loon of het type werk dat werd aangeboden (alle geïnterviewde arbeiders, op zes na , kregen na aankomst in Qatar salarissen die lager waren dan hen was beloofd. Soms ging het om slechts de helft van het beloofde bedrag);
  • achterstallige lonen (soms worden arbeiders maanden niet betaald, waardoor ze financieel onder druk kwamen te staan, daar ze zich al zwaar in de schulden hadden gestoken voor hun vertrek naar Qatar);
  • de weigering van werkgevers om verblijfsvergunningen uit te reiken of te verlengen, waardoor de arbeiders het risico lopen te worden opgesloten en het land uitgezet te worden;
  • inbeslagname van paspoorten van de arbeiders door hun werkgevers, die ook weigeren uitreisvergunningen uit te reiken, waardoor de arbeiders het land niet kunnen verlaten;
  • dreigementen tegen arbeiders die klagen over hun werkomstandigheden.

Uit deze interviews is duidelijk te zien in wat voor een bizarre omstandigheden deze gastarbeiders moeten werken. Bepaalde uitzendbureaus dwingen de migrantenarbeiders zelfs tot werken. Dit doen zij door te dreigen met straffen zoals o.a. het achterhouden van lonen, het uitleveren aan de politie of het beletten van het verlaten van Qatar. Onder het internationale recht komt dat neer op dwangarbeid.

De kern van het uitbuitingsprobleem is het kafala systeem in Qatar; een juridisch systeem van ‘sponsorschap’ of ‘beschermheerschap’, dat het werk van buitenlandse werknemers regelt. De migranten moeten een zogenaamde sponsor hebben in Qatar, wat doorgaans hun werkgever wordt. Die sponsor laat hen vervolgens overkomen, regelt de werkvergunning en moet als een patroon toestemming geven als ze een andere baan willen of Qatar willen verlaten. Deze werkgever is verantwoordelijk voor de gastarbeiders en de gastarbeiders hebben zelf nauwelijks rechten. Het gebruik van dit systeem kan makkelijk leiden tot misbruik en uitbuiting.

Om goed te kunnen begrijpen hoe dit systeem kan leiden tot misbruik en uitbuiting van de  gastarbeiders moet worden gekeken naar het verhaal van Ranjith, wat een kenmerkend verhaal is voor de vele honderdduizenden arbeidsmigranten in de bouw.

Ranjith: "Ze beloofden me 1.600 rial (370 dollar) te betalen, maar toen ik aankwam zei mijn baas dat ik maar 800 rial zou krijgen. Tot nu toe heb ik nog helemaal geen geld gekregen.” Dit vertelde Ranjith uit Sri Lanka, die vijf maanden geleden naar Qatar ging. Hij werkt als metaalarbeider bij een groot bouwproject in de hoofdstad Doha. “Ik heb geen identiteitsbewijs gekregen en evenmin een contract. Elke morgen sta ik om vier uur op, dan ga ik onder de douche, ontbijt wat en vertrek om vijf uur en ben dan om zes uur op mijn werk. Om naar Qatar te gaan moest ik 1.000 dollar tegen 36 procent rente lenen. Ik wil alleen maar werken en geld verdienen voor mijn vrouw en kinderen. Vanwege mijn sponsor kan ik niet van baan wisselen. Als ik naar de politie ga, zullen ze me arresteren en uitzetten omdat ik geen identiteitsbewijs heb."[4]

Het gaat dus om kwetsbare en afhankelijke gastarbeiders. Zij komen voor een paar maanden naar Qatar met het idee om goed geld te verdienen voor thuis en om uit eventuele schulden te komen. De meeste moesten voor de reis naar Qatar al veel geld neerleggen. Door het kafala systeem vallen zij volledig onder de verantwoordelijkheid van de sponsor; ook wel “werkgever”. Alles is via hen geregeld. Vaak hebben de migranten niet de juiste papieren en werken ze er illegaal.

Dit is de reden dat de werkgever hen volledig kan uitbuiten en onder zware omstandigheden kan laten werken en hen niet of weinig kan uitbetalen. De werkgevers weten dat de gastarbeiders er niks tegen kunnen doen, want zodra ze naar de autoriteiten zullen stappen, zullen ze worden opgepakt of het land uitgezet worden. Als ze besluiten toch terug te keren naar hun eigen land is dat, in de meeste gevallen, met lege handen.

De omstandigheden zijn zo zwaar dat sommige gastarbeiders zich letterlijk de dood in werken. Uit de cijfers van statistiekbureau Statista blijkt dat het WK in Qatar veruit het meest dodelijke is. De voorbereidingen zijn nog niet halverwege en toch torent het aantal slachtoffers met 1.200 al uit boven dat van alle recente Wereldkampioenschappen en Olympische Spelen tezamen.Zo vielen er bij de relatief slachtoffer rijke voorbereidingen van de Spelen in Sotchi 60 doden, nog altijd 20 keer minder doden dan er tot nu toe in Qatar al zijn gevallen.[5]Naar verwachting zal dit dodental tot de voltooiing van het project alleen maar stijgen.

Amnesty International constateerde negen problemen op het gebied van arbeidsrechten in Qatar. De negen problemen staan genoemd in het in mei 2015 uitgebrachte rapport Qatar and migrant labour abuse ahead of the 2022 Football World Cup[6]. Amnesty heeft de regering van Qatar gevraagd de volgende maatregelen te nemen:

  1. Arbeidsmigranten moeten vrij zijn om Qatar te verlaten wanneer zij dat willen.
  2. Het sponsorsysteem voor arbeidsmigranten moet worden afgeschaft.
  3. Huishoudelijke hulpen moeten wettelijk bescherming krijgen, zodat zij geen speelbal van hun werkgever worden.
  4. Bij de werving van arbeidsmigranten mogen geen valse beloftes over salariëring of de arbeidsomstandigheden worden gedaan.
  5. Uitgebuite arbeiders moeten gemakkelijk, snel en tegen redelijke kosten toegang krijgen tot gerechtigheid.
  6. Arbeidsmigranten mogen vakbonden vormen.
  7. Er is moet een strenge controle zijn op arbeids- en huisvestingsomstandigheden.[7]
  8. Bouwarbeiders moeten beschermd worden en moeten toegang krijgen tot medische hulp.
  9. Arbeidsmigranten moeten tijdig betaald worden.[8]

Kritiek op FIFA

FIFA-president Gianni Infantino kan niet wachten op wat volgens hem 'het beste WK ooit' gaat worden. Infantino denkt vooral dat het Qatar veel goed zal doen om zo een groot evenementen als het WK te hosten. Er is veel kritiek op FIFA geweest omtrent het benoemen van Qatar als het gastland van het WK, omdat al bekend was dat de mensenrechten en arbeidsomstandigheden daar zeer slecht werden nageleefd. Echter, Infantio zegt hierop: “Het WK zal een groot effect hebben op het land. Het heeft nu al een grote impact gehad aan de sociale kant. Als je denkt aan alle discussies over mensenrechten en het welzijn van de arbeiders. Zonder het WK waren die er nooit geweest, net als de verbeteringen die daarna zijn doorgevoerd.[9]

Natuurlijk is Qatar hoofdverantwoordelijke voor de slechte arbeidsomstandigheden in het land, zegt Zegveld, ”maar de FIFA heeft het WK aan Qatar gegeven. Daar gaat een lange onderhandeling aan vooraf en er wordt een overeenkomst gesloten van honderden pagina's vol met voorwaarden waar het land aan moet voldoen. Daarin hadden mensenrechten een prominente plaats moeten krijgen en dat is niet gebeurd. In aanloop naar 2022 gebeurt volstrekt onvoldoende om deze mensen te beschermen.[10]

Het argument dat de situatie in Qatar verbetert nu het land werkt aan een WK voetbal, gaat volgens de juriste niet op. "Dat argument hoor je heel vaak van miljoenenconcerns die in landen zitten waar de situatie niet pluis is, maar dat neemt niet weg dat je alsnog verantwoordelijk bent voor de mensen die aan jouw project werken. Dat wat niet goed gaat en waar jij een rol in speelt, daar draag je verantwoordelijkheid voor."[11]

Pogingen om de problemen aan te pakken

Een gastarbeider uit Bangladesh en de Nederlandse vakbond FNV hebben FIFA in 2016 voor de rechter gedaagd. Advocate Liesbeth Zegveld, gespecialiseerd in mensenrechten, heeft de zaak mede voorbereid namens de FNV. Zij vinden dat de wereldvoetbalbond een fout heeft gemaakt door het WK 2022 toe te wijzen aan een land waarin arbeiders structureel worden uitgebuit. De eisers willen dat de FIFA een wetswijziging in Qatar afdwingt. Ook wordt een schadevergoeding voor de arbeider geëist. De FIFA heeft altijd ontkend verantwoordelijk te zijn voor 'maatschappelijke problemen' in gastlanden. De zaak werd vervolgens ook afgewezen, omdat niet van FIFA zou kunnen worden verwachten dat zij misstanden aanpakt in Qatar.

Daarnaast had de internationale arbeidsorganisatie ILO een klachtenprocedure tegen Qatar lopen vanwege de slechte arbeidsomstandigheden. ILO is een gespecialiseerde organisatie van de VN die zich bezighoudt met arbeidsvraagstukken. Twee jaar geleden hebben ze de klachtenprocedure uiteindelijk gestaakt, omdat Qatar heeft beloofd door middel van het ondertekenen van een akkoord de situatie van de gastarbeiders te verbeteren door de door ILO toegezegde wetten te herzien en in overeenstemming te brengen met internationale arbeidsnormen.

Heeft Qatar maatregelen genomen?

De Qatarese autoriteiten hebben enkele belangrijke maatregelen genomen om arbeidsrechten te beschermen, maar er moet nog veel meer gedaan worden.” zegt Stephen Cockburn, adjunct-directeur Global Issues van Amnesty.[12]

Amnesty erkent dat de autoriteiten sinds het akkoord een aantal wetten hebben ingevoerd die arbeidsmigranten ten goede moeten komen. Voorbeelden van ingevoerde wetten zijn de introductie van een tijdelijk minimumloon, de invoering van een wet voor huispersoneel, het opzetten van nieuwe comités om arbeidsgeschillen te beslechten en de oprichting van een steun- en verzekeringsfonds voor arbeidsmigranten.

De autoriteiten schaften ook de verplichte 'exitvergunning', een belangrijk onderdeel van het zogenaamde kafala systeem, af voor een deel van de arbeidsmigranten. Dit betekent dat deze groep  in theorie niet langer meer de toestemming van hun werkgever nodig heeft om het land te kunnen verlaten. De ingevoerde hervormingen blijven echter beperkt waardoor veel arbeidsmigranten in Qatar nog altijd het risico lopen op dwangarbeid, beperkte bewegingsvrijheid en andere misbruiken. Het kafala systeem kent nog altijd te veel macht toe aan werkgevers. Werknemers kunnen nog altijd niet van baan veranderen zonder de toestemming van hun werkgever. Doen ze dat wel, dan kunnen ze gerechtelijk vervolgd worden wegens 'onderduiken' en riskeren ze dat hun paspoort in beslag wordt genomen. In theorie is er dus een grote verandering gekomen, echter werkt dit in de praktijk nog niet door zoals gewenst.

“De tijd dringt voor de Qatarese autoriteiten als ze een erfenis willen nalaten die we allemaal toejuichen: een arbeidssysteem dat komaf maakt met het misbruik en de ellende waar zo vele arbeidsmigranten elke dag het slachtoffer van zijn.” zegt Cockburn.[13]

Conclusie

Zowel de mensenrechten als de arbeidsrechten van de gastarbeiders wordt flink geschonden. Uit Amnesty International rapporten is te zien met wat voor misbruik de arbeiders dagelijks te maken hebben. Ook zijn er punten geformuleerd waarop Qatar maatregelen moet gaan nemen om de uiterst slechte situatie enigszins te kunnen verbeteren. FIFA keert nog te allen tijde zijn rug naar de verantwoordelijkheden die het heeft met betrekking tot de gastarbeiders. Er zijn een aantal pogingen gedaan om voor de rechten van de gastarbeiders op te komen, waarbij het er zelfs op lijkt dat er langzaam maar zeker verbetering in de situatie komt door de hervorming van wetten in Qatar. De eerste kleine stappen zijn al gemaakt, maar er moet nog veel gebeuren wil het niet het bloedigste WK in de geschiedenis worden. 


[1]RTL nieuws. (2016, 10 oktober). Nederlandse advocate eist actie FIFA: 'WK Qatar in strijd met mensenrechten'. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.rtlnieuws.nl/sport/artikel/386401/nederlandse-advocate-eist-actie-fifa-wk-qatar-strijd-met-mensenrechten

[2]Amnesty International. (2016, 1 december). Qatar: WK Voetbal 2022. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.amnesty-international.be/subthema/qatar-wk-voetbal-2022

[3]Amnesty International. (2016b, 10 oktober). The ugly side of the beautiful game: Labour exploitation on a Qatar 2022 World Cup [pdf]. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.rtlnieuws.nl/sport/artikel/386401/nederlandse-advocate-eist-actie-fifa-wk-qatar-strijd-met-mensenrechten

[4]Amnesty International. (2016c, 1 december). Qatar: WK Voetbal 2022. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.amnesty-international.be/subthema/qatar-wk-voetbal-2022

[5]Vlasveld, G. (2015, 30 mei). WK in Qatar is nu al dodelijkste ooit. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.hpdetijd.nl/2015-05-30/wk-qatar-is-nu-al-dodelijkste-ooit/

[6]Amnesty International. (2015, 4 juni). Promising Little, Delivering Less Qatar And Migrant Labour Abuse Ahead of The 2022 Football World Cup [PDF]. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.amnestyusa.org/files/qatar_may_2015_briefing_formatted_final_version.pdf

[7]

[8]Amnesty International. (z.d.). FIFA en Qatar: vijf jaar geen respect voor mensenrechten - Amnesty International. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.amnesty.nl/actueel/fifa-en-qatar-vijf-jaar-geen-respect-voor-mensenrechten

[9]AD. (2016, 11 oktober). 'FIFA is medeplichtig aan schending mensenrechten Qatar'. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.ad.nl/sport/fifa-is-medeplichtig-aan-schending-mensenrechten-qatar~ae0fe11f/

[10]RTL nieuws. (2016, 10 oktober). Nederlandse advocate eist actie FIFA: 'WK Qatar in strijd met mensenrechten'. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.rtlnieuws.nl/sport/artikel/386401/nederlandse-advocate-eist-actie-fifa-wk-qatar-strijd-met-mensenrechten

[11]RTL nieuws. (2016, 10 oktober). Nederlandse advocate eist actie FIFA: 'WK Qatar in strijd met mensenrechten'. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://www.rtlnieuws.nl/sport/artikel/386401/nederlandse-advocate-eist-actie-fifa-wk-qatar-strijd-met-mensenrechten

[12]Van der Auwera, K. (2019, 4 februari). Amnesty: 'WK-organisator Qatar doet nog altijd te weinig tegen uitbuiting arbeiders'. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://sportmagazine.knack.be/sport/voetbal-internationaal/amnesty-wk-organisator-qatar-doet-nog-altijd-te-weinig-tegen-uitbuiting-arbeiders/article-normal-1425371.html?cookie_check=1554071788

[13]Van der Auwera, K. (2019, 4 februari). Amnesty: 'WK-organisator Qatar doet nog altijd te weinig tegen uitbuiting arbeiders'. Geraadpleegd op 1 april 2019, van https://sportmagazine.knack.be/sport/voetbal-internationaal/amnesty-wk-organisator-qatar-doet-nog-altijd-te-weinig-tegen-uitbuiting-arbeiders/article-normal-1425371.html?cookie_check=1554071788


Discussie