Is de migratieproblematiek verleden tijd door het nieuwe EU Migratie Pact?

Hoe heeft de EU de lessen die we geleerd hebben sinds de migratiecrisis van 2015 in het nieuwe pact geïmplementeerd?

Door: Matthijs van Dijk

Op een klein Grieks eiland proberen 13.000 mensen zichzelf en de weinige bezittingen die ze hebben, te redden uit de zee van vlammen die de avondhemel oplicht. Machteloos kijken ze toe hoe het tentenkamp, waar velen al jarenlang leefden, in as verandert. Begin september 2020 brak een humanitaire crisis uit op het eiland Lesbos, waar het overvolle vluchtelingenkamp Moria door meerdere branden verwoest werd. Dit liet de 13.000 vluchtelingen zonder onderdak en geen plaats om heen te gaan.[1] De tragedie van Moria dient als een grimmige herinnering aan het feit dat Europa, vijf jaar na de migratiecrisis van 2015 nog steeds geen grip heeft op de situatie. In een poging om de migratieproblematiek aan te pakken, is door de Europese Commissie op 23 september 2020 een nieuw EU-migratie pact opgesteld.[2] Kritiek, klinkend vanuit verschillende lidstaten, volgde vrijwel direct en laat zien hoe politiek-gevoelig het onderwerp van migratie ligt. Hoe heeft de Commissie getracht het plan voor iedere lidstaat aanvaardbaar te maken? Waarom vinden sommigen dat de Commissie hierin heeft gefaald? En hoe heeft de Commissie de lessen die we geleerd hebben sinds de migratiecrisis van 2015 geïmplementeerd?

Nieuw EU-migratiepact

De eerlijke verdeling van verantwoordelijkheid en solidariteit vormen onder meer de kernpunten van het nieuwe EU-migratiepact. Dit is volgens de Commissie cruciaal voor het herstellen van het vertrouwen tussen de lidstaten. Nog een aandachtspunt is het verbeteren en versnellen van procedures binnen het asiel- en migratiesysteem. Daarnaast moeten de ad hoc oplossingen vervangen worden door een voorspelbaar en betrouwbaar migratiesysteem. Het nieuwe pact probeert deze punten te bewerkstelligen met een gelaagde structuur, opgebouwd als een huis met drie verdiepingen.[3]

De eerste verdieping ziet op het sluiten van overeenkomsten met de landen van herkomst, teneinde de leefomstandigheden te verbeteren en grote migratiestromen te voorkomen. De overeenkomsten moeten wederzijds gunstig zijn en zullen specifiek kijken naar de situatie in het desbetreffende land. De overeenkomsten worden ondersteund door verschillende middelen, waaronder investeringen en handel, ontwikkelingshulp, educatie en onderzoek. De onderste laag van het nieuwe pact probeert dus de hoeveelheid migranten terug te dringen, door de oorzaken van migratie aan te pakken.

In de tweede laag legt de Commissie de focus op intensieve controle van de grenzen. Verplichte screening bij elke grens van ieder die aankomt binnen vijf dagen. De screening omvat een grondige veiligheidscontrole, identiteitscheck en gezondheidscontrole. Dit zorgt ervoor dat mensen direct kunnen instromen bij de juiste procedure. In een poging  sneller en effectiever om te gaan met de aanvragen voor asiel, is er een versnelde procedure ontwikkeld voor degenen waarbij de kans op het krijgen van asiel vrijwel uitzichtloos blijkt na de eerste screening. De eerste screening fungeert hierdoor als een zeef. Wanneer bij het nagaan van de basis informatie van een asielzoeker al blijkt dat deze zal worden afgewezen, wordt de asielzoeker in een versnelde procedure terug naar het land van herkomst gestuurd. Zo worden gevallen voorkomen waarin mensen onnodig lang ‘in limbo’ verkeren en zorgt ervoor dat kampen als Moria niet overvol raken met asielzoekers die vast zitten in langdurende procedures.[4]

Pas in de derde laag worden de interne regelingen neergelegd, waar het uitgangspunt van solidariteit in verweven is. Lidstaten die het sterkst worden geconfronteerd met migratieproblematiek, zijn de landen die de grens vormen waar de migranten aankomen. Om ervoor te zorgen dat er een eerlijke verdeling van de lasten is binnen de EU, heeft de Commissie een aantal mechanismen in het pact opgenomen om ervoor te zorgen dat lidstaten steun kunnen krijgen wanneer dat nodig is. Een van die mechanismen is het concept ‘return sponsorship’, wat de balans zoekt in de uiteenlopende opvattingen van lidstaten wat betreft migratie. Dit concept geeft lidstaten de mogelijkheid om in plaats van migranten binnen te laten, de taak van het terugsturen van asielzoekers die zijn afgewezen, op zich te nemen. Door het terugsturen van asielzoekers over te nemen van een grenslanden (landen die de europese grens vormen) verlicht de druk van het desbetreffende land. Zijhoeven immers niet de afgewezen mensen terug te sturen. Het principe van non-refoulement – niemand mag teruggestuurd worden naar een land waar ze te moeten vrezen voor hun veiligheid – moet daarbij in acht worden genomen.[5] Hiermee biedt de Commissie lidstaten die categorisch tegen het accepteren van asielzoekers zijn, de kans om grenslanden die de meeste migratie druk ervaren– zoals Griekenland – te ondersteunen. Lidstaten moeten allemaal op een of andere manier meewerken om de lasten van migratie te verdelen. Solidariteit is de norm in het nieuwe pact, verplicht maar ook flexibel.

Kritiek

De reacties na de bekendmaking van het pact waren – zoals verwacht – niet alleen maar lovend. Hoewel de eerste en tweede laag van het nieuwe voorstel over het algemeen positief ontvangen werden, brak het debat uit over de laatste laag. De verplichte solidariteit is iets waar niet alle lidstaten om staan te springen. In december 2020 maakten onder andere Polen, Hongarije en Slowakije, hun positie tegenover het pact bekend door een document te ondertekenen waarin alle bezwaren zijn neergelegd. Aangekaart wordt dat het nieuwe pact niet de juiste balans heeft weten te vinden tussen verantwoordelijkheid en solidariteit. De plannen uit de tweede laag van het pact, het versterken van de externe grenzen, zouden volgens de bezwaarhebbers gezien moeten worden als een vorm van solidariteitshulp als bedoeld in de derde laag van het pact. Ze betogen dat het verplicht binnenhalen van migranten de soevereiniteit van lidstaten aantast en het alternatief dat de Commissie biedt – return sponsoring – is geen adequate oplossing. In het ondertekende document wordt daarom bepleit dat het solidariteitsmechanisme van de derde laag open moet blijven, niet verplicht. Nog een punt van kritiek is dat het solidariteitsmechanisme niet een flexibel genoeg is, lidstaten moeten meer vrijheid krijgen in het bepalen van het beleid, lettend op de mogelijkheden, middelen en voorkeuren die lidstaten hebben.[6]

Verbetering

Het nieuwe migratiepact is geen gouden oplossing waarmee de Europese Commissie migratieproblematiek de wereld uit helpt. Echter, de crisis die ontstond op Lesbos laat zien dat het zoeken naar een gouden oplossing te lang heeft geduurd en er actie moet worden ondernomen. “Moria is a stark reminder that the clock has run out on how long we can live in a house half-built.”, aldus Margaritis Schinas, vice-president van de Europese Commissie.[7] Het nieuwe pact probeert het huidige beleid, dat ontoereikend is, te verbeteren en de eerdere knelpunten – zoals verplichte quota’s stellen voor het binnenlaten van migranten – op te lossen door de flexibele insteek. De Commissie claimt niet dat het pact een magische eindoplossing is dat zonder kritiek door lidstaten zal worden geaccepteerd.[8] Het wordt neergezet als een verbetering op het huidige beleid, met regelingen die een compromis mogelijk maken, om zo met Europa als geheel migratie te stroomlijnen en een scenario als Moria in de toekomst te voorkomen.

 

[1] J. Mackenzie, 9 september 2020, “Moria migrants: Fire destroys Greek camp leaving 13,000 without shelter”, BBC (www.bbc.com).

[2] Europese Commissie, 23 september 2020, “A fresh start on migration: Building confidence and striking a new balance between responsibility and solidarity” Europese Commissie (www.ec.europa.eu).

[3] M. Schinas, 23 september 2020, “Speech by Vice-President Schinas on the New Pact on Migration and Asylum” Europese Commissie (www.ec.europa.eu).

[4] D. Thym, 28 september 2020, ”European Realpolitik: Legislative Uncertainties and Operational Pitfalls of the ‘New’ Pact on Migration and Asylum” Immigration and Asylum Law and Policy (www.eumigrationlawblog.eu).

[5] H. Dempster en A. Käppeli, 31 oktober 2020, “The EU Migration Pact: Why effective returns are necessary” CGDev (www.reliefweb.int).

[6] 18 december 2020, “New pact on migration and asylum” (www.gov.pl).

[7] M. Schinas, 23 september 2020, “Speech by Vice-President Schinas on the New Pact on Migration and Asylum” Europese Commissie (www.ec.europa.eu).

[8] M. Peeperkorn, 23 september 2020, “Nieuw EU-migratiepact: ‘Wat we nu zien komt niet dóór Europa, maar door een gebrek eraan’”, Volkskrant (www.volkskrant.nl).