Jaap de Hoop Scheffer; NAVO-topman in een cruciaal tijdperk

door:
Terwijl hij nog minister van Buitenlandse Zaken was, werd al bekend dat hij de nieuwe secretaris-generaal van de NAVO zou worden. Een weekendje mountainbiken met voormalig president Bush bij diens ranch in Texas was part of the job, en tijdens een bezoek aan wereldleiders moet het niet al te serieus blijven en wordt er wat afgelachen. Sinds augustus 2009 heeft de Deen Anders Fogh Rasmussen het stokje overgenomen. Na goed hersteld te zijn van een kleine hartinfarct is Jaap de Hoop Scheffer sinds 1 oktober van dit jaar hoogleraar aan de universiteit van Leiden. Hij doceert internationale politiek en diplomatieke praktijk. In de toekomst hoeven wij hem niet meer in de Nederlandse politiek te verwachten want, zoals hij zelf zegt: “Die tijd is geweest.”

Nadat u ruim vijf jaar secretarisgeneraal van de NAVO was, bent u sinds 1 oktober van dit jaar aangesteld als hoogleraar aan de universiteit van Leiden. Dat is een behoorlijke carrièreswitch.

Inderdaad. Ik wilde erg graag mijn opgedane ervaring overdragen aan de jongere generatie, zoals jullie. Daarom vond ik het erg leuk om gevraagd te worden voor deze hoogleraarfunctie. De universiteiten hebben behoefte aan een aantal praktijkhoogleraren. Neem bijvoorbeeld prof. mr. Pieter van Vollenhoven, die als praktijkhoogleraar verbonden is aan de universiteit van Twente. Er zijn natuurlijk veel slimmere mensen dan wij, die wellicht beter kunnen uitleggen hoe het Handvest van de Verenigde Naties in elkaar zit en die de inhoud van de Europese verdragen misschien beter kennen. Maar hoewel een praktijkhoogleraar niet gepromoveerd is en geen wetenschappelijke stukken heeft geschreven, brengen zij daarentegen wel veel ervaring uit de praktijk mee. Ik geef bijvoorbeeld invulling aan de Pieter Kooijmans Leerstoel en de basis hiervan is juist de praktische invulling van vraagstukken rondom vrede, recht, veiligheid, internationale politiek en diplomatie.

Dat moet een grote verandering van leefstijl zijn geweest?

Ja dat was het zeker. Als secretarisgeneraal van de NAVO word je als het ware geleefd, 24 uur per dag en zeven dagen per week. Zo werd er bij de NAVO gezegd: “Secretaris-generaal, uw helikopter staat klaar!” Als hoogleraar wordt mij gewoon verteld waar de fietsenstalling is. Overigens vind ik fietsen heerlijk hoor, haha. Ook werd ik als secretaris-generaal beveiligd en dat is nu natuurlijk niet meer zo. Ik heb genoten van de tijd als secretaris-generaal, maar dit is een heel nieuwe fase in mijn leven. Het leven is nu veel vrijer. Ik kan het nu ook veel meer zelf indelen. Er zijn maar weinig mensen die op hun 61e jaar nog een geheel nieuwe fase in hun werkzame leven mogen meemaken.

20092214img1.jpg

De NAVO werd in 1949 opgericht als verdedigingspact tegen de Sovjet-Unie. Sinds het einde van de Koude Oorlog zit de NAVO in een transformatiefase. Wat zijn de huidige taken van dit militaire bondgenootschap?

De kerntaak van de NAVO, namelijk de integriteit van het NAVO-grondgebied beschermen, is nooit veranderd. Maar we leven op dit moment in een tijd van globalisering, waardoor de NAVOgenoodzaakt is zich aan te passen aan de 21e eeuw. Globalisering heeft weliswaar veel goeds gebracht, zoals open wereldmarkten en vrij verkeer van goederen en personen. Het heeft echter ook zijn negatieve tendensen. In de globalisering toont zich bijvoorbeeld het internationale terrorisme en de proliferatie van massavernietigingswapens. NAVO-oorlogsschepen varen rond voor de kust van Somalië om olieschepen die ons van vitale energie voorzien, te beschermen tegen piraterij. Dit zijn allemaal nieuwe bedreigingen. De energiediscussie is onder mijn mandaat ook heel prominent geworden en vormt eveneens nieuwe uitdagingen zoals, de schaarste van grondstoffen en de relatie met de Arabische oliestaten. Een andere bedreiging is die van de failed states. Een goed voorbeeld hiervan is natuurlijk Afghanistan, waar de NAVO momenteel met meer dan honderdduizend manschappen aanwezig is. De NAVO heeft dus een heleboel nieuwe taken op zich genomen die inderdaad ten tijde van de Koude Oorlog niet bestonden.

De NAVO moet zich aanpassen aan de 21e eeuw; een eeuw van failed States, terrorisme, proliferatie van massavernietingswapens en drugstransporten

Er wordt beweerd dat de NAVO ernstig verdeeld is over zaken als de oorlog in Irak en Afghanistan, de relatie met Rusland en zijn eigen rol in de wereld. Wordt er daarom een nieuw strategisch concept geschreven, waarin uiteengezet wordt met welke bedreigingen de NAVO wordt geconfronteerd en op welke wijze zij die tegemoet treedt?

Over de inval in Irak was heel de wereld verdeeld, inclusief alle internationale organisaties, zoals de VN, de Europese Unie en de NAVO. Echter, ik vind niet dat we kunnen zeggen dat de NAVO over de huidige missies verdeeld is. Het feit dat er een nieuw strategisch concept wordt geschreven, is een antwoord op de eerder genoemde nieuwe bedreigingen en daar ligt geen verdeeldheid aan ten grondslag. Sinds het vorige strategisch concept is er natuurlijk veel veranderd. In de jaren negentig was er nog geen politieke islam. Dit moet overigens niet verward worden met de islam als religie. De NAVO komt voort uit een joodschristelijke humanistische traditie en is een westers bondgenootschap. Maar het fascinerende is dat de NAVO nu voor het overgrote deel actief is in islamitische landen. Afghanistan is bijvoorbeeld een islamitische republieken in Kosovo trad de NAVO met 15.000 man op, omdat volkenmoord dreigde op de Albanese islamitische meerderheid. Kortom, de missie is enorm veranderd en daarom wordt er een nieuw strategisch concept geschreven.

De NAVO kent geen meerderheidsbesluitvorming, maar streeft naar consensus. Wat was uw rol bij het bereiken van consensus met 28 verschillende bondgenoten?

Door de eis van consensus wordt net zo lang gepraat tot deze consensus bereikt is. Als secretaris-generaal van de NAVO moet je – waar je dat kunt – je eigen internationale politieke contacten leggen. Het is dus vooral persoonlijk en telefonisch contact onderhouden met de ministers-presidenten en ministers van alle 28 bondgenoten. In de internationale politiek is het eigenlijk niet anders dan in het normale leven; de persoonlijke relatie is heel belangrijk. Daar kun je veel mee bereiken. Het was ook belangrijk dat ik de stem van de kleine landen liet horen, want de grote landen redden zich wel. Als secretaris-generaal ben je dus een soort bemiddelaar; ‘een internationale Job Cohen’: Je moet de boel bij elkaar houden!


20092214img2.jpg

De Verenigde Staten zijn in de wereld een supermacht. Bepalen zij binnen de NAVO wat er gebeurt?

Er is één ‘grootaandeelhouder’, en dat is Amerika. Maar het is niet juist dat zij bepalen wat er gebeurt. Het is wel zo dat de mening van een Amerikaanse president meer gewicht heeft dan die van een klein of middelgroot land. Maar het mooie van de NAVO is dat er aan het einde van de dag toch consensus moet ontstaan. Dat houdt in dat ook de Amerikanen van tijd tot tijd moeten inschikken. Ze krijgen niet alles wat ze willen.

Nederland zal geen uitnodiging krijgen om permanent lid te worden van de G20

Door de kredietcrisis hebben de Verenigde Staten enorme schulden. Hoe ziet u in dat licht de toekomstige rolverdeling in de wereld?

Ik ben een enorme believer in de flexibiliteit van de Amerikaanse samenleving. Ook met zijn gigantische schulden en de hypotheekcrisis komt die samenleving er wel weer bovenop. Voor de voorzienbare toekomst blijft de invloed van de Amerikanen mondiaal gezien op militair en economisch gebied groot. Maar in opkomende landen als China en India gaat het erg snel. Ik voorzie in de toekomst dan ook meer multipolariteit (Een situatie waarin er meerdere machtscentra (landen) bestaan die alle ongeveer even sterk zijn of evenveel invloed hebben, red.). China speelt natuurlijk al een enorm belangrijke rol en ontwikkelt ook snel zijn strijdkrachten. Naar mijn mening heeft China daar geen agressieve bedoelingen mee, maar vinden ze dat ze een hoofdrolspeler op het wereldtoneel zijn en dat ze daarom, net als de Amerikanen, een sophisticated strijdmacht nodig hebben. Bovendien zien we dat ook een aantal andere landen aan invloed winnen. Denk bijvoorbeeld aan de G7, dat nu de G20 is geworden. Landen zoals Brazilië, Zuid-Afrika en Indonesië leggen een belangrijk gewicht in de schaal. Het is dan ook noodzakelijk dat deze landen aan tafel komen zitten. Een ander belangrijk punt is het non-proliferatieverdrag (verdrag dat het bezit van kernwapens beperkt, red.) dat binnenkort aan de orde komt. Er zijn een aantal kernwapenstaten die het verdrag niet hebben ondertekend, waaronder India, Israel en Pakistan. De toekomst van dit verdg is van groot belang.

Vindt u dat Nederland onderdeel van de G20 zou moeten zijn?

Nederland is een belangrijke economie, en het is een goede zaak en een goede prestatie dat Nederland de laatste tijd mag deelnemen aan de vergaderingen van de G20. Maar Nederland zal geen uitnodiging krijgen om permanent lid te worden van de G20. Daar is Nederland te klein voor.

Als Minister van Buitenlandse Zaken was u overtuigd van de aanwezigheid van massavernietigingswapens in Irak. Was dit het belangrijkste argument van de Nederlandse regering om het land binnen te vallen?

Nee. De Nederlandse regering heeft altijd de resoluties van de VN Veiligheidsraad gevolgd en de aanwezigheid van massavernietigingswapens was niet hun hoofdargument voor de inval. Ik moet er wel bij zeggen dat vóór de invasie iedereen dacht dat er massavernietigingswapens aanwezig waren. Maar het is iets te gemakkelijk om met de kennis van nu te zeggen: “Ha! Ze waren er niet.” Saddam Hoessein had toentertijd moeten bewijzen dat die wapens er niet waren. In de publieke discussie wordt te gemakkelijk de bewijslast omgedraaid: alsof wij zouden moeten bewijzen dat die massavernietigingswapens aanwezig waren. Nee, Saddam Hoessein had moeten bewijzen dat ze er niet waren door de inspecteurs geen strobreed in de weg te leggen, en daar heeft hij niet aan voldaan.

Er wordt nu beweerd dat er geen juridische grond voor de inval was. Wat vindt u hiervan?

Er was wél een juridische grond. Daarin verschil ik dus van mening met degenen die zeggen dat deze grond er niet was. Als er geen juridische grondslag was, hadden we de invasie niet gesteund. Er is nog steeds een heel stevig verhaal te houden wanneer je alle veiligheidsraadresoluties in acht neemt. Een aantal weken geleden heb ik uitgebreid met de commissie-Davids gesproken (een commissie die in het leven is geroepen om een onderzoek te doen naar de besluitvorming in maart 2003 die onder het demissionair kabinet Balkenende I leidde tot de Nederlandse politieke steun aan de Irak-oorlog, red.). Ik heb tegenover hen de juridische redenering verdedigd en ik zal dat tot in de lengte der jaren blijven doen.

Wat houdt deze juridische redenering in?

Dat was het corpus aan resoluties van de Veiligheidsraad. Het begon in 1991, toen de Veiligheidsraad meerdere resoluties met betrekking tot Irak uitvaardigde, maar die door Irak niet werden nageleefd. Het eindigde met de material breach van Resolutie 1441. Irak kreeg nog een laatste kans om aan de verplichtingen inzake ontwapening te voldoen. Het moest binnen dertig dagen volledige informatie verschaffen over haar chemische en biologische wapens en over haar kernwapens en ballistische raketten. Daarbij herinnerde de Raad eraan dat Irak al verscheidene malen was gewaarschuwd voor zware gevolgen als het zijn verplichtingen bleef schenden. Dit alles was naar mijn opvatting en die van de meerderheid van de toenmalige Kamer voldoende juridische legitimatie om de invasie te steunen: en daar sta ik nog steeds achter.

Het schijnt dat Bush u ooit heeft gevraagd om NAVO-troepen naar de Soedanese regio Darfur te sturen, zodat aan de burgeroorlog aldaar eeneinde kon worden gemaakt. Waarom heeft u dat toentertijd geweigerd?

Het klopt dat ik met toenmalig president Bush over Darfur een telefoongesprek heb gevoerd. We kwamen echter tot de conclusie dat het niet verstandig zou zijn om NAVO- grondtroepen te sturen of andere vormen van NAVO-betrokkenheid in Darfur tot stand te brengen. Het is een verantwoordelijkheid van de Afrikaanse Unie. Overigens benaderde Bush de NAVO omdat de Veiligheidsraad van de VN het niet eens kon worden over Darfur. Door de opstelling van een aantal permanente leden, waaronder China, was consensus niet mogelijk. Wat de reden van deze landen was, mag een ieder voor zichzelf uitmaken.

Wat is de rol van de Afrikaanse Unie in Darfur?

Er is een Afrikaanse Unietroepenmacht tot op de dag van vandaag aanwezig in Darfur. Maar ze zijn slecht uitgerust en zouden heel goed ondersteuning kunnen gebruiken. Die ondersteuning moet naar mijn volle overtuiging komen van de Afrikanen. Het lag dus niet in de rede om daar NAVO-troepen naartoe te sturen. Het zou door de Afrikanen niet begrepen worden. We zouden bovendien niet eens welkom zijn geweest in Sudan, omdat president Bashir ons nooit zou hebben toegelaten. Daar had dan een VNVeiligheidsraadresolutie aan te pas moeten komen. Wel vind ik dat de NAVO een prominente rol zou moeten spelen bij het trainen van Afrikaanse troepen. De Afrikaanse Unie wil een African Standby Force in het leven roepen om te kunnen interveniëren bij conflicten. Wij kunnen hen daarin adviseren. Overigens verzorgd de NAVO de luchttransporten van Afrikaanse troepen van en naar Darfur. Ik ken Afrika goed. Ik ben er mijn carrière begonnen en heb er veel gereisd. Vanuit deze achtergrond weet ik dat bij Afrikaanse problemen Afrikaanse oplossingen horen, en geen Amerikaanse of Europese.

Rusland is belangrijk voor de NAVO en de NAVO is belangrijk voor Rusland

Op 28 mei 2002 werd de NAVO-Rusland Raad geïnstalleerd. Wat is het doel van deze samenwerking?

Het doel is om het partnerschap tussen de NAVO en Rusland vorm te geven. Rusland is belangrijk voor de NAVO en de NAVO is belangrijk voor Rusland. De relatie tussen de NAVO en Rusland heeft zijn ups en downs gekend. Nog steeds overigens, denk maar aan de kwestie rond Georgië. Maar beide hebben elkaar nodig. Denk bijvoorbeeld aan de logistieke ondersteuning die Rusland biedt aan de operatie in Afghanistan; er gaat veel land- en luchttransport over Russisch grondgebied. Voorts is Rusland ook een belangrijke speler op het punt van proliferatie van (kern)wapens. Maar de


20092214img3.jpg

Speelt de eventuele toetreding van Georgië tot de NAVO een rol in de relatie tussen de NAVO en Rusland?

Ja, dat is zeker een belangrijk wrijvingspunt dat vorig jaar augustus zelfs uitliep op de korte oorlog tussen Rusland en Georgië. Rusland vindt dat Georgië te dichtbij ligt om tot de NAVO toe te kunnen treden, maar wij willen daarentegen geen exclusieve invloedzones. We kunnen dus niet zeggen dat Georgië per definitie binnen de Russische politieke invloedssfeer zou moeten vallen. Maar het is inderdaad zo dat Georgië, evenals Oekraïne, een lastig punt is. Bij de in 2008 gehouden NAVO-top in belangen van de NAVO en Rusland zijn ook wel eens strijdig. De Russen zijn bijvoorbeeld niet enthousiast over een uitbreiding van de NAVO, terwijl de stelling van de NAVO juist is dat de democratische familie zich moet kunnen uitbreiden en dat landen zelf moeten kunnen kiezen bij welke familie ze willen horen.

Zou Rusland ooit bondgenoot van de NAVO kunnen worden?

Ik sluit dat op termijn niet uit. Er zal dan wel veel moeten veranderen in Rusland. We hebben vanuit Moskou alleen nog nooit enige hint in die richting opgevangen. We moeten een ambitie die er duidelijk niet is, niet proberen af te dwingen. Dat is trekken aan een dood paard. Boekarest hebben de NAVO-landen besloten dat Georgië en Oekraïne lid konden worden. Daar is echter geen termijn voor genoemd. Men gebruikte het Engelse woord eventually. Dit betekent zoals u weet niet eventueel maar uiteindelijk. Toetreding van Georgië en Oekraïne kan dus nog heel

lang op zich laten wachten.

De Amerikaanse president Barack Obama heeft onlangs de Nobelprijs voor de Vrede gewonnen. Vindt u dat hij deze prijs terecht heeft gekregen?

Dat laat ik aan het Nobelcomité over. Hopelijk is het voor alle wereldleiders een aanmoediging om op bepaalde punten voortgang te maken. Het Nobelcomité had kunnen wachten met de toekenning van deze prijs, maar de eindbeslissing ligt bij hen en zij hebben die conclusie getrokken. Obama heeft op veel terreinen het initiatief genomen, maar het bereiken van vooruitgang kost ontzettend veel tijd.

Veel Iranese mensen in Nederland vinden dat Obama Iran veel te soft behandeld. Hij drijft volgens hen concessiepolitiek in plaats van hard op te treden. Wat is uw mening daarover?

Obama heeft gezegd dat hij op zijn minst met Iran wil praten. Hij probeert tot een soort vergelijk te komen. Op dit moment zie ik geen enkel nut of voordeel in een militaire actie. We zullen de dialoog aan moeten gaan en dat is wat Obama doet. Of dat ergens toe zal leiden, moeten we afwachten. Echter, we kunnen ons in dit verband niet alleen op Obama focussen. Ook de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad (China, Frankrijk, Rusland, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, red.) en Duitsland zijn daarbij betrokken. Het is geen Alleingang van Obama. Hopelijk ziet Iran in dat ze op dit pad niet kunnen doorgaan. Maar Iran heeft weinig blijk van enige flexibiliteit gegeven en dat vind ik bijzonder teleurstellend. Als ze niet snel veranderen, voorzie ik dan ook steviger sancties.

De NAVO zit zoals gezegd met honderdduizend manschappen in Afghanistan. De totale omvang van de Nederlandse bijdrage schommelt tussen de 1500 en 2000 militairen. Zijn er ook onderliggende redenen, zoals handelsbelangen, deelname aan de G20 en een goede relatie met Amerika, om als Nederland mee te doen in Afghanistan?

Aanvankelijk zeker niet. Nederland heeft een zeer zware taak in Uruzgan en dan is het te simpel om te zeggen dat we het voor de handelsbelangen doen. Maar het is een door de Veiligheidsraad gelegitimeerde VN-operatie en het levert Nederland zonder meer internationaal krediet op. We kunnen onze bijdrage in Afghanistan niet direct koppelen aan de mogelijkheid tot meevergaderen in de G20, maar het heeft wel met elkaar te maken.

Wanneer komt het moment dat de NAVO uit Afghanistan kan vertrekken?

Dat is een lastige vraag: voorlopig in ieder geval niet. Hoe succesvoller wij zijn in het organiseren en trainen van het Afghaanse leger en de Afghaanse politie, des te sneller zij hun verantwoordelijkheid kunnen nemen en op eigen benen kunnen staan. Daartoe zijn ze nu nog niet in staat. De opleiding en training van het Afghaanse leger is tot nu toe redelijk succesvol geweest, maar het is nog niet genoeg. De opleiding en training van de Afghaanse politie is daarentegen niet zo succesvol geweest en daar moet dus nog veel in geïnvesteerd worden. Belangrijk is ook dat er in Afghanistan een goede en stevige regering komt die niet corrupt is. Daar bestaan nogal wat zorgen over. Kijk maar naar de in september gehouden verkiezingen, waarbij massaal gefraudeerd is.

Tot slot. De Deen Anders Fogh Rasmussen heeft u opgevolgd als secretaris-generaal van de NAVO. Welke adviezen heeft u hem meegegeven?

De NAVO is op dit moment een rijdende trein. Mijn opvolger wordt met Afghanistan, Kosovo en de piraterij geconfronteerd. Zijn belangrijkste taak zal liggen in het volbrengen van het eerder genoemde nieuwe strategisch concept van de NAVO. Hij zal dus ook weer de rol van bemiddelaar en initiatiefnemer moeten spelen. Rasmussen is lange tijd premier van Denemarken geweest, dus hij weet wel wat hij moet doen.

Uit: Fiat Justitia, 2009, jaargang 22, nummer 1.


Tags

nederland amerika terrorisme rusland irak veiligheid vrede bush diplomatie piraterij jaap de hoop scheffer navo

Discussie