Sociale media en de verkiezingsstrijd

Welke invloed hebben sociale media op de verkiezingen?

Door: Floor de Bruin

We leven inmiddels al meer dan een jaar in een pandemie: alles is anders. Zo zullen de Tweede Kamerverkiezingen er dit jaar anders uitzien dan vier jaar geleden. Lijsttrekkers kunnen door de corona maatregelen niet meer ouderwets gaan flyeren op markten of langs de deuren gaan. Daarom hebben politieke partijen massaal ingezet op een campagne die zich voornamelijk via het scherm zal afspelen. Partijen zoeken verbinding met de kiezer, maar verloopt dit online wel zo soepel? Geeft online dominantie de doorslag op 17 maart?

Sociale media

Tijdens de verkiezingen is het voor politieke partijen belangrijk om door middel van hun plannen zoveel mogelijk mensen te overtuigen, zodat zij op de partij stemmen. Daarbij spelen de drie P's van de politiek een grote rol: Presentatie, Programma, Persoon. Volgens oud-campagneleider Jan Schinkelshoek is de manier waarop partijen zich presenteren via sociale media niet in overwegende mate van belang. Presentatie is wel een belangrijk element voor de sociale media, maar Programma en Persoon leggen net zoveel gewicht in de schaal. Het draait derhalve nog steeds om de boodschap die partijen over willen brengen, hoe aantrekkelijk de lijsttrekker is en hoe het programma naar buiten wordt gebracht.

Bijna elke partij heeft wel een eigen YouTube kanaal of een Instagram account, maar partijen proberen het publiek op nog meer verschillende manieren te bereiken. De eigen journaals maken ook hun entree. Forum voor Democratie lijsttrekker Thierry Baudet is hier in januari mee begonnen. Hij lanceerde het FvD-journaal, omdat hij het niet eens was met de informatie die de traditionele media naar voren brachten. Hierna volgde ook het ‘SP-journaal met Lilian Marijnissen’. Verder kwam de SGP met een eigen talkshow format, genaamd Studio SGP. Een woordvoerder van de partij benadrukte dat zij bewust hebben gekozen voor dit format, omdat zij geen nieuwszender zijn. Deze journaals trekken – uitzonderingen daargelaten – niet heel veel kijkers. Echter, deze trend is allesbehalve onschuldig. Partijen kunnen middels deze formats naar buiten brengen wat ze  maar willen, zonder gecontroleerd of teruggefloten te worden door de traditionele media.[1] Dit heeft als gevolg dat partijen makkelijk stellingen kunnen verkondigen die niet altijd objectiveerbaar zijn.

Targeting

Politieke partijen maken in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen veelvuldig gebruik van targeting. Dit is het richten van advertenties op bepaalde doelgroepen. Uit een onderzoek van De Groene Amsterdammer, Pointer en NOS blijkt dat vooral het CDA en GroenLinks actief gebruik maken van targeting. Het CDA is namelijk op Facebook en Instagram de grootste adverteerder. De partij heeft al 150.000 euro uitgegeven aan advertenties en daarnaast nog eens  10.000 euro aan de lijsttrekker Wopke Hoekstra. Het CDA gebruikt een foto van de lijsttrekker met daaronder allerlei verschillende boodschappen. Wie welke boodschap te zien krijgt, hangt af van onder andere gender, regio en leeftijd. GroenLinks pakt het weer anders aan. Zij lieten een kattenplaatje zien dat specifiek gericht was aan een doelgroep, namelijk potentiële kiezers onder de 35 jaar. Volgens een woordvoerder van GroenLinks was dit ook de bedoeling. Andere foto’s werden juist weer aan alle doelgroepen getoond. Wat het effect is van deze online campagnes, is nog onduidelijk. De twee koplopers in de peilingen, de VVD en de PVV, geven weinig tot geen geld uit aan online advertenties.[2]

Filterbubbel

Door het algoritme dat YouTube hanteert, is het gemakkelijk om een zogenaamde politieke ‘filterbubbel’ te creëren. Wie een video van een politieke partij bekijkt, krijgt daarna op zijn voorpagina andere video’s van vergelijkbare politieke partijen te zien. Dit blijkt uit het eerdergenoemde onderzoek. Wie dus één keer een filmpje van een linkse partij kijkt, krijgt vervolgens allemaal vergelijkbare filmpjes aangeraden. Echter, deze filterbubbels zijn niet volledig zonder risico. Door een dergelijke filterbubbel wordt namelijk een eenzijdig beeld gegeven van de werkelijkheid ten aanzien van de maatschappij en de politiek.[3]

Politiek en TikTok

Voor het eerst speelt de razend populaire app TikTok een rol in de Tweede Kamerverkiezingen. Partijen zoals VVD, GroenLinks, CDA, Forum voor Democratie en de nieuwe partij JA21 zijn actief op het platform. De video’s variëren enorm: van filmpjes waarin de lijsttrekkers kijkersvragen beantwoorden, tot korte uiteenzettingen van de standpunten van een bepaalde partij. Ook zijn er fragmenten van televisieopnames te zien. TikTok is voor partijen aantrekkelijk, omdat partijen zonder geld te betalen veel mensen kunnen bereiken. Een ander voordeel is dat er een doelgroep wordt bereikt die normaal moeilijk te bereiken is. De jongere generatie is namelijk vooral actief op TikTok. Het platform wordt dus gebruikt om de jonge kiezer op de hoogte te brengen van de verkiezingsplannen en om de politiek aantrekkelijker te maken voor jongeren.[4]

Conclusie

Hoewel de Tweede Kamerverkiezingen er fysiek anders uitzien dan vier jaar geleden, zal dit inhoudelijk niet heel verschillend zijn. Sociale media zullen geen doorslaggevende factor zijn, omdat Programma en Persoon – naast presentatie – nog steeds van groot belang zijn. Daarnaast vindt het verwerven van kiezers al steeds meer online plaats, waarbij nieuwe platforms, zoals TikTok, worden gebruikt om de jongere kiezer te trekken. Lijsttrekkers gingen namelijk al veel minder het hele land door. Ook het flyeren op de markt leverde bijna geen nieuwe kiezers op. Er kleven wel enkele haken en ogen aan het online campagne voeren voor de beeldvorming van de kiezer. De politieke filterbubbel zorgt ervoor dat er een eenzijdig beeld wordt gegeven, terwijl het juist goed is om als kiezer divers geïnformeerd te worden. Online platforms zullen in de toekomst steeds meer groeien. Het blijft dus spannend hoe de relatie zich tussen politiek en de digitale wereld zal ontwikkelen.


[1] L. van der Leij, ‘Bepalen sociale media in maart de verkiezingen?’, Financieele Dagblad, 2 december 2020.

[2] J. Schellevis, N. Kasteleijn, ‘Andere advertentie dan je buurman: de online campagnes van politieke partijen’, 26 februari 2021, NOS.nl.

[3] J. Schellevis, ‘Het internet als echokamer: politieke filterbubbel is op YouTube snel gemaakt’, 7 maart 2021, NOS.nl.

[4] N. Kasteleijn, ‘Grappen op TikTok en praten op Clubhouse: ook zij hebben een rol deze campagne’, 14 maart 2020. NOS.nl.