Testbewijzen en coronapaspoorten in coronatijd

Zijn ze onvermijdelijk?

Door: Kamilla Csavas

Wie verlangt naar een ‘normaal’ leven, kan misschien niet wachten om gevaccineerd te worden. Immers, ingeënt zijn tegen het coronavirus betekent dat de kans kleiner is om ziek te worden.[1] Na maandenlange benauwdheid door lockdowns en andere maatregelen hopen mensen dat het vaccin helpt in het terugkrijgen van enige vrijheid. Door het creëren van een soort vaccinatiebewijs, zou men kunnen aantonen minder vatbaar te zijn voor de ziekte. Dit zou een reden kunnen geven om toegang te krijgen tot bepaalde voorzieningen. Een soort vaccinatiepaspoort lijkt daarom een goed idee. Echter, er kleven ook veel bezwaren aan een dergelijk ‘vrijbrief’. Een daarvan is het delen van privacy gevoelige informatie. Daarnaast worden mensen opgesplitst in ‘gevaccineerd’, oftewel gezond, en ‘niet-gevaccineerd’, oftewel ongezond, wat discriminatie in de hand kan werken.In deze bijdrage staan de volgende vragen centraal: wat wordt er bedoeld met een test- en vaccinatiebewijs en wanneer kan dit van mensen gevraagd worden?

Testbewijzen

Voordat er nader in wordt gegaan op de potentiële coronapaspoorten, zal eerst het gebruik van testbewijzen toegelicht worden. Dit kan goed inzicht geven in het mogelijke gebruik van een vaccinatiebewijs.

Op dit moment wordt verwacht dat in oktober iedereen gevaccineerd is.[2] Tot die tijd wordt geëxperimenteerd met testbewijzen.[3] Een coronasneltest afnemen voor een evenement kan mensen toegang verlenen als het uitslag negatief is. Dit geeft mensen meer vrijheid tussen de huidige beperkende maatregelen. Op de Rijksuniversiteit Groningen loopt een proef waarbij studenten een coronasneltest wordt aangeboden voor het afleggen van een fysiek tentamen.[4] Bij een negatieve testresultaat mag de student fysiek deelnemen aan het tentamen. Met deze proef willen ze onderzoeken wat het effect is van de sneltesten op de veiligheid tijdens tentamens en de verspreiding van het coronavirus. Wellicht kan het inzetten van de sneltesten fysiek onderwijs weer mogelijk maken.[5]

Hoewel de sneltesten voor tentamens slechts een proef zijn, worden testbewijzen in de praktijk al ingezet. Voordat internationale reizigers naar Nederland mogen reizen moeten ze met een recent PCR-test aantonen negatief zijn getest op het coronavirus.[6] Ook moeten ze voor vertrek nog een extra coronasneltest laten afnemen. Het resultaat van de twee testen vormt het bewijs dat nodig is om naar Nederland te kunnen reizen.[7] Mag de overheid wel van mensen een testbewijs eisen? Zal dit de nieuwe trend worden bij grootschalige evenementen?

Over deze vragen heeft de Gezondheidsraad onlangs een advies uitgebracht.[8] Volgens de Gezondheidsraad kan de overheid zeker sneltesten inzetten om toegang tot bepaalde voorzieningen te reguleren, maar er zijn ook eisen waaraan de overheid moet voldoen. Immers, het vragen om een testbewijs tast wel bepaalde grondrechten aan, zoals het recht op privacy en het onaantastbaarheid van het lichaam. Deze rechten zijn respectievelijk neergelegd in artikel 8 EVRM en art 11 Gw. Een inbreuk op deze rechten is alleen gerechtvaardigd als er een wettelijke grondslag is voor de maatregel. Ten tweede moet de inperking van de rechten in verhouding staan tot het beoogde doel en er moeten geen minder ingrijpende maatregelen zijn. Dit wordt ook wel de proportionaliteit- en subsidiariteitseis genoemd. Ten derde moet de maatregel een algemeen belang beschermen, zoals het volksgezondheid.[9]

Het voldoen aan deze eisen is niet voldoende. In het advies wordt vaak verwezen naar het belang van de omstandigheden waarin om een testbewijs wordt gevraagd. Er moet gelet worden op de doelstelling van de maatregel, de context en de gevolgen ervan. Bovendien moet alles van tevoren duidelijk zijn vastgelegd.[10] Zoals eerder is vermeld, kunnen testbewijzen de vrijheid bevorderen, maar het kan ook belastend zijn en juist de vrijheid beperken. Aan de hand van de context wordt duidelijk wat het effect zal zijn. In een situatie waarin de vrijheden van burgers beperkt zijn door andere overheidsmaatregelen, zoals een lockdown, geeft een testbewijs meer bewegingsvrijheid. Daartegenover staan situaties waarbij de druk op de zorg en besmettingsaantallen verminderd zijn. Voor burgers kan een testbewijs bij weinig overheidsmaatregelen belastend zijn en wordt de vrijheid beperkt door dit te eisen. Bij het kijken naar de gevolgen, is het ook belangrijk om te bepalen wat de gevolgen zijn voor iemand die geen testbewijs wil of kan overleggen. Moet die persoon naar huis gestuurd worden of is toegang met andere aanvullende maatregelen mogelijk? Ook moet gekeken worden naar alternatieven die iemand heeft, wanneer fysiek toegang wordt ontzegd. Als het gaat om voorziening die ook digitaal aangeboden wordt, kan de weigering redelijk zijn.[11]

Een andere zorg voor de overheid is het voorkomen van ongelijkheid. Iedereen moet gelijke toegang hebben tot testmogelijkheden, zodat iedereen de kans krijgt om te profiteren van de vrijheidsbevorderende effecten, anders ontstaat er de risico dat bestaande ongelijkheden verder vergroot worden.[12]  Bij de regulering van toegang tot bepaalde voorzieningen moet ook de functie van de voorzieningen in acht worden gehouden. Het inzetten van testbewijzen bij essentiële voorzieningen zoals de gezondheidszorg of supermarkten, is wellicht niet wenselijk.[13]

Het advies van de Gezondheidsraad maakt duidelijk dat testbewijzen een middel zijn die de overheid kan inzetten tijdens deze pandemie.  De sleutel om de vrijheidsbevorderende voordelen te realiseren is het juist inzetten van de testbewijzen. Deze voordelen moeten wel afgewogen worden tegen het feit dat het telkens ondergaan van een sneltest belastend is en een groot beroep doet op de gezondheidszorg.[14] In ieder geval is er nog niet voldoende informatie bekend over het effect van de sneltesten. De resultaten van de lopende proeven zijn belangrijk bij de afweging om dit instrument in te zetten.

Vaccinatiepaspoorten

Met een vaccinatiepaspoort wordt meestal een document, papier of digitaal, bedoeld waarmee iemand kan aantonen ingeënt te zijn tegen het coronavirus. Men moet dan niet aantonen dat ze op dat moment niet besmet zijn met het coronavirus, maar dat ze beschermd zijn door het vaccin. De scenario’s waarin een dergelijk paspoort gebruikt kan worden, lopen erg uiteen. Zo wordt er gesproken over een Europees paspoort die reizen binnen de EU makkelijker moet maken voor mensen die zijn gevaccineerd.[15] Vooral Zuid-Europese lidstaten, zoals Griekenland, hopen hiermee een zomer vol toeristen niet weer mis te lopen. Net als een testbewijs kan een coronapaspoort voor meer vrijheid zorgen, zoals naar het buitenland reizen. Een ander effect is dat mensen misschien meer bereid zullen zijn zich te laten vaccineren, wanneer dat meer vrijheid oplevert.[16]

Naast een bewijs dat het reizen nieuwe leven in moet blazen, wordt er ook aan een vaccinatiebewijs gedacht die kan functioneren in het dagelijks leven. Volgens het advies van de Gezondheidsraad kunnen zowel de overheid als private partijen een vaccinatiebewijs als voorwaarde stellen voor toegang tot voorzieningen, als ze zich maar aan bepaalde regels houden.[17] Deze regels komen overeen met de voorwaarden die gesteld zijn voor de testbewijzen. Ook bij het eisen van een vaccinatiebewijs wordt er inbreuk gemaakt op grondrechten en moet de inbreuk gerechtvaardigd worden. Voor private partijen gelden aanvullende regels. Ze moeten binnen de relevante wet- en regelgeving blijven op het gebied van discriminatie, gelijke behandeling en privacy. Onder private partijen vallen onder andere werkgevers, horeca en scholen.[18]

Private partijen kunnen om een vaccinatiebewijs vragen omdat dat economische voordelen kan opleveren, maar ook de zorgplicht die sommige private partijen hebben kan een argument zijn om dit van mensen te vragen. Dit is bijvoorbeeld van toepassing op scholen en zorginstellingen, die voor veilige en gezonde omstandigheden moeten zorgen voor bezoekers en werknemers.[19] Ook bij een vaccinatiebewijs moeten de gevolgen meegewogen worden voordat het wordt ingezet. Krijgen weigeraars helemaal geen toegang meer of moeten ze aanvullende maatregelen in acht nemen?  In ieder geval ziet de Gezondheidsraad een toezichthoudende rol voor de overheid. Wederom moet de overheid ervoor zorgen dat private partijen zich aan de regels houden en alleen de grondrechten van burgers beperken als dit gerechtvaardigd is.[20]

Wanneer kan een vaccinatiepaspoort ingevoerd worden? Volgens sommigen zijn er nog te veel onzekerheden over de werking van het vaccin om al te experimenteren met vaccinatiebewijzen.[21]  Op dit moment is nog niet bekend of je anderen kan besmetten als je gevaccineerd bent tegen corona. Ook is het niet duidelijk hoe lang een vaccin precies bescherming biedt.[22] Eerder is de ongelijke behandeling en discriminatie genoemd die kan optreden bij de invoering van een bewijs. Vaccineren gebeurt op leeftijd, wat betekent dat jongeren zonder medische indicatie als laatste aan de beurt zijn. Gezien de rellen vanwege de avondklok, is het niet heel onwaarschijnlijk dat er onrust zal zijn wanneer deze groep nog alle beperkingen ervaart, terwijl de ouderen weer een vrij leven genieten.[23]

Om af te sluiten kan geconcludeerd worden, dat een vaccinatiebewijs op korte termijn waarschijnlijk niet ingevoerd zal worden. Er zijn nog te veel onzekerheden en onduidelijkheden over het vaccin en over de gevolgen van een bewijs. Wat wel duidelijk is, is de maatschappelijke wens om van de vrijheidsbevorderende voordelen te kunnen profiteren. Het inzetten van een vaccinatiebewijs moet op een verantwoorde manier gebruiken. Wanneer private partijen beslissen om dit instrument te gaan hanteren, moet de overheid kritisch zijn in het naleven van de voorwaarden om een onrechtvaardige inbreuk op de grondrechten te voorkomen. Dus, zijn testbewijzen en vaccinatiepaspoorten onvermijdelijk? Ja, ze kunnen waarschijnlijk deel uitmaken van het ‘nieuwe’ normaal.

 


[1] ‘Vragen en antwoorden coronavaccins’, rivm.nl.

[2] ‘Vaccinatiestrategie: stroomschema versie 12 januari’, rijksoverheid.nl.

[3] Hendriks, NJB 2021/283.

[4] ‘RUG en Hanzehogeschool starten pilot sneltestlocatie met hulp van Noorderpoort-studenten’, rug.nl.

[5] ‘RUG en Hanzehogeschool starten pilot sneltestlocatie met hulp van Noorderpoort-studenten’, rug.nl.

[6] Art. 58p Wet publieke gezondheid.

[7] ‘Negatieve COVIS-19-testuitslagen en verklaring verplicht bij vertrek naar Nederland’, rijksoverheid.nl

[8] Gezondheidsraad, ‘Testbewijzen voor SARS-CoV-2: ethische en juridische voorwaarden’, nr. 2021/02, Den Haag, 14 januari 2021.

[9] Gezondheidsraad, ‘Testbewijzen voor SARS-CoV-2: ethische en juridische voorwaarden’, nr. 2021/02, Den Haag, 14 januari 2021, p.15-16.

[10] Gezondheidsraad, ‘Testbewijzen voor SARS-CoV-2: ethische en juridische voorwaarden’, nr. 2021/02, Den Haag, 14 januari 2021, p. 18.

[11] Gezondheidsraad, ‘Testbewijzen voor SARS-CoV-2: ethische en juridische voorwaarden’, nr. 2021/02, Den Haag, 14 januari 2021, p. 18-19.

[12]  Gezondheidsraad, ‘Testbewijzen voor SARS-CoV-2: ethische en juridische voorwaarden’, nr. 2021/02, Den Haag, 14 januari 2021, p. 21.

[13] Hendriks, NJB 2021/283.

[14] Hendriks, NJB 2021/283.

[15] M. van Jansen, ‘Tegenstanders vaccinatiepaspoort zien vooral bezwaren als het om de privacy gaat’, ad.nl.

[16] ‘Wordt een coronapaspoort straks verplicht om vrij te reizen in de EU?’, metronieuws.nl.

[17] Gezondheidsraad, ‘Ethische en juridische afwegingen COVID-19-vaccinatie’, nr. 2021/03, De Haag, 4 februari 2021.

[18] Gezondheidsraad, ‘Ethische en juridische afwegingen COVID-19-vaccinatie’, nr. 2021/03, De Haag, 4 februari 2021, p.19.

[19] Gezondheidsraad, ‘Ethische en juridische afwegingen COVID-19-vaccinatie’, nr. 2021/03, De Haag, 4 februari 2021, p.19.

[20] Gezondheidsraad, ‘Ethische en juridische afwegingen COVID-19-vaccinatie’, nr. 2021/03, De Haag, 4 februari 2021, p. 23-24.

[21] ‘Pfizer-tpman: Veel te vroeg voor vaccinatiebewijs’, nu.nl.

[22] ‘Vragen en antwoorden coronavaccins’, rivm.nl.

[23] P. Ackermans, ‘Opinie: Als we van oud naar jong vaccineren, is een discriminerend vaccinatiepaspoort uit den boze’, 2021, volkskrant.nl.