Twee kanten van dezelfde medaille: legale maar verslavende opiaten

door:
Willem (gefingeerde naam) werd twee jaar geleden geopereerd aan zijn schouder en kreeg na de pijnlijke operatie oxycodon voorgeschreven. Oxycodon is een zware pijnstiller en helpt goed tegen hevige pijnen, maar zorgt bij gebruikers ook voor een ‘lekker roesje’ (sic). Na verloop van tijd merkte Willem echter zijn blijvende afhankelijkheid van het middel; toen zijn arts het gebruik wilde afbouwen, kreeg Willem last van lichamelijke en mentale klachten als diarree, depressies en nachtmerries.

Willem deed zijn verhaal afgelopen week aan RTL Nieuws[1], maar Willems oxycodonverslaving is geen op zichzelf staand geval: in 2017 gebruikten bijna 488.000 landgenoten het middel.[2] Minister Bruins voor Medische Zorg heeft daarom een actieagenda opgesteld om het groeiende gebruik van zware pijnstillers, waaronder oxycodon en fentanyl, terug te dringen. Samen met beroepsgroepen heeft de minister zich onder andere ten doel gesteld de verschillende binnen de zorg bestaande pijnrichtlijnen te harmoniseren.[3]

Bij het gebruik van zware pijnstillers als oxycodon ligt het gevaar van overdoses snel op de loer. Het aantal (geregistreerde) vergiftigingen is tussen 2008 en 2018 vertienvoudigd van 43 meldingen in 2008 tot 424 meldingen in 2018.[4]

Wat voor middel is oxycodon nu precies? Oxycodon is, net als bijvoorbeeld morfine, tramadol en fentanyl, een medicijnen dat is afgeleid van opium uit de papaverplant. Deze middelen, net als illegale heroïne ook wel opioïden genoemd, werken op het zenuwstelsel en blokkeren pijnsignalen. Oxycodon is twee keer zo sterk als morfine.[5]

Waar behandelingen zonder verdoving van de tandarts of chirurg in de Middeleeuwen de normaalste zaak van de wereld waren, heeft het gebruik van opioïden als pijnstillers in de afgelopen twee eeuwen een behoorlijke vlucht genomen. Sinds de ontdekking – in 1804, door Friedrich Sertürner[6] - van morfine als werkzaam bestanddeel van opium lijkt de verslavende werking van pijnverdrijvingsmiddelen nooit echt te zijn onderkend. De uitvinding van injectienaalden in 1853 leidde er zelfs toe dat 100.000 veteranen uit de Amerikaanse Burgeroorlog, halverwege de 19eeeuw, verslaafd raakten aan morfine. In 1895 kwamen de farmaceuten van het Duitse bedrijf Bayer op het lumineuze idee om diacetylmorfine (een stof die bereid is uit morfine) op de markt te zetten onder de merknaam ‘heroïne’. Waar heroïne tot ver in de tweede helft van de twintigste eeuw zijn tol eiste en wereldberoemde slachtoffers als Janis Joplin en Kurt Cobain maakte[7], bleven medicinale opioïden voor chirurgie en palliatieve zorg gewoon toegestaan. Het begin van de huidige (Amerikaanse) Opiatencrisis voert min of meer terug tot 1996; het jaar waarin geneesmiddelenfabrikant Purdue Pharma‘OxyContin’ introduceerde: een op recept verkrijgbaar, oxycodon bevattende pil.[8] De huidige opiatenepidemie, die in 2017 leidde tot 17.000 Amerikaanse doden door verslaving aan legale pijnstillers[9], ontstond daarmee in feite bij de artsen zelf.[10]

Het opiatengebruik in Nederland heeft (nog) geen Amerikaanse proporties aangenomen. Dat valt wellicht te verklaren door de cultuurverschillen in pijnbestrijding tussen Europa en de Verenigde Staten: in 2015 kregen Amerikaanse patiënten gemiddeld vier keer zoveel opioïden voorgeschreven ten opzichte van Europese patiënten.[11] Dat neemt niet weg dat ook in Nederland het gevaar van legaal opiatengebruik, dat bijna geruisloos kan voortvloeien in ‘recreatief’ gebruik met blijvende afhankelijkheid als gevolg, nog niet op grote schaal lijkt te worden onderkend. Staatssecretaris Blokhuis van Volksgezondheid liet begin 2018 in een brief aan de Eerste Kamer weten dat Oxycodongebruikers zich ‘voor zover bekend in het medisch circuit begeven.’ [12] Het verhaal van Willem[13] en onderzoek van Radar[14], waaruit bleek dat oxycodon bij een aanzienlijk aantal apotheken ‘gewoon’ met een vervalst recept verkrijgbaar bleek, bewijzen echter het tegendeel.

Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) heeft inmiddels maatregelen genomen en de in de beroepsgroep gebruikte richtlijn Standaard Pijnaangepast. Patiënten met herhaalrecepten voor opioïden moeten voortaan eerst in levende lijve worden gezien.[15]

De Amerikaanse problematiek toont zelfs aan op welke gewetenloze wijze malafide huisartsen in het verlangen van van verslaafden naar opiaten een verdienmodel ontwikkelden. Vijf artsen bleken miljoenen dollars te hebben verdiend met het voorschrijven van oxycodonrecepten zonder medische reden, waarvoor zij nu strafrechtelijk worden vervolgd.[16] Absurde Amerikaanse toestanden – met menigtes verslaafden die zich op jacht naar pillen in de nachtelijke uren voor de deuren van huisartsen ophouden[17] – lijken in Nederland evenwel ondenkbaar.

In het verlengde van het winstbejag van hierboven genoemde Amerikaanse artsen ligt overigens het – minstens zo kwalijke – winstbejag van Purdue Pharma, de producent van OxyContin. Volgens Fortunewist het bedrijf dat Amerikaanse artsen in de valse veronderstelling verkeerden dat het product minder sterk was dan morfine (terwijl het in werkelijkheid twee keer zo sterk is gebleken), maar bleef het het middel promoten.[18] Purduekreeg al eerder megaboetes wegens misleidende informatie[19] en probeert nu met een faillissementsconstructie een hausse aan aansprakelijkstellingen te voorkomen.[20] Ook op juridisch gebied is daarmee de kou die de opiatencrisis in de Verenigde Staten – en wellicht ook in Europa – met zich heeft meegebracht nog niet uit de lucht.


[1]Redactie, ‘Verslaafd aan oxycodon, de nieuwe heroïne: “je haalt de duivel in huis”’, rtlnieuws.nl 9 maart 2019.

[2]Mark Middel, ‘Forse toename in aantal overdosissen pijnstiller oxycodon’, nrc.nl 9 maart 2019.

[3]https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2019/02/02/minister-bruno-bruins-wil-gebruik-zeer-zware-pijnstillers-terugdringen

[4]Redactie, ‘Overdosissen zware pijnstiller Oxycodon flink gestegen’, nos.nl 10 maart 2019.

[5]Maud Effting en Anneke Stoffelen, ‘De dokter als dealer: “In Nederland is allang sprake van een stille opioide-epidemie”’, volkskrant.nl 21 juli 2018.

[6]Gavin Jacobson, ‘Nazis on drug: how the kick of crystal meth powered the Blitzkrieg’, newstatesman.com 4 november 2016.

[7]Henrique Baladares, ‘Stars et heroïne, mortelle rencontre’, lexpress.fr 17 oktober 2015.

[8]Redactie, ‘Tens of thousands of Americans die each year from opioid overdoses’, economist.com 23 februari 2019.

[9]Lenny Bernstein, ‘Health-care providers say CDC’s opioid guidelines are harming pain patients’, washingtonpost.com 6 maart 2019.

[10]Floris Harm, ‘De VS is in de ban van een opiaten-epidemie: wat is dat’, nos.nl 19 maart 2018.

[11]Redactie, ‘Tens of thousands of Americans die each year from opioid overdoses’, Economist.com 23 februari2019.

[12]Maud Effting en Anneke Stoffelen, ‘De dokter als dealer: “In Nederland is allang sprake van een stille opioïde-epidemie”’, de Volkskrant 21 juli 2018.

[13]Redactie, ‘Verslaafd aan oxycodon, de nieuwe heroïne: “je haalt de duivel in huis”’, rtlnieuws.nl 9 maart 2019.

[14]https://radar.avrotros.nl/uitzendingen/gemist/item/zware-pijnstillers-op-vervalst-recept-radar-neemt-weer-proef-op-de-som/

[15]Maud Effting en Anneke Stoffelen, ‘De dokter als dealer: “In Nederland is allang sprake van een stille opioïde-epidemie”’, de Volkskrant 21 juli 2018.

[16]Benjamin Weiser, ‘Prescriptions for Millions of Opioid Pills Lead to Charges Against 5 Doctors’, nytimes.com 11 oktober 2018.

[17]Benjamin Weiser, ‘Prescriptions for Millions of Opioid Pills Lead to Charges Against 5 Doctors’ , nytimes.com 11 oktober 2018.

[18]Erik Sherman, ‘Purdue pharma reportedly knew doctors underestimated Oxycontin’s strenght’, fortune.com 22 februari 2019.

 

[19]Anneke Stoffelen en Maud Effing, ‘Sterke toename overdoses met pijnstiller oxycodon’, de Volkskrant.nl 24 augustus 2018.

 

[20]Redactie, ‘Purdue pharma koerst op faillissement aan om rechtszaak te ontlopen’, fd.nl 4 maart 2019.

 


Discussie