Van rechterlijk subject naar politieke speelbal, het lot van IS-strijders met een dubbele nationaliteit

door:
De Islamitische Staat is aan het wankelen. De moslimextremisten worden steeds verder teruggedrongen, terrein verliezend op de Westerse militairen en de Koerden. De beloften die door het Kalifaat werden gedaan aan de westerse IS-strijders die kwamen vechten in Syrië, zijn nooit waargemaakt. Gedesillusioneerd kiezen sommigen eieren voor hun geld en geven zich over. Dit brengt een dilemma voor de Europese landen met zich mee: wat moeten ze doen met de (voormalig?) jihadisten? Enerzijds is het de taak van een regering zorg te dragen voor haar onderdanen, anderzijds wil de politiek een krachtig signaal afgeven aan haar burgers. Bijvoorbeeld met het ontnemen van nationaliteit. President Trump dreigt nu de gevangen jihadstrijders vrij te laten als de Europese landen ze niet komen ophalen.[1]Zelf weigerde hij ook een IS-strijder weer toe te laten, maar dat lijkt er minder toe te doen. Politici zijn onverminderd hard over het lot van (voormalig) sympathisanten van de Islamitische Staat: ze hebben zich tegen de Nederlandse Staat gekeerd en hebben geen recht meer op de Nederlandse nationaliteit. Daarom heeft de Tweede Kamer ingestemd met een ministerieel besluit: de minister van Justitie mag nu buiten de rechtbank om de nationaliteit van een Syriëganger afnemen.[2]De enige voorwaarde dat die niet stateloos wordt.[3]Is dit wel een goed plan? Brengt de Nederlandse overheid niet haar eigen staatsburgers in gevaar met deze poging om de populariteitsprijs te winnen?

De politiek is er ongekend eensgezind over, Nederlanders die afreizen naar Syrië om daar te vechten, hebben een bewuste keuze gemaakt en moeten wegblijven. Het liefst vandaag nog worden ze uit alle registers in Nederland geschrapt en wordt een terugkomst naar Nederland onmogelijk gemaakt. Aansluiten bij een organisatie die te boek staat als een terroristische organisatie geeft de Nederlandse minister van Justitie de bevoegdheid om via de Rijkswet op het Nederlanderschap, de persoon in kwestie het Nederlanderschap te ontnemen.[4]Om de bepalingen in de Rijkswet en de Staatscourant toe te spitsen op Syriëgangers, is er in 2017 door middel van een ministerieel besluit nog een specifieke ingang gevormd om iemand het Nederlands staatsburgerschap te ontnemen. Het besluit schrijft voor dat als iemand is aangesloten bij een organisatie die een bedreiging vormt voor de nationale veiligheid, de minister direct iemands nationaliteit kan innemen, zonder tussenkomst van een rechter.[5]De lijst met organisaties bestaat uitsluitend uit moslimextremistische groeperingen uit het Midden-Oosten, waaronder IS.[6]

De verkregen bevoegdheid van de minister van Justitie werd gesteund door een overweldigende meerderheid in de Tweede Kamer, het geeft aan hoeveel waarde hieraan wordt gehecht in de politiek. De partijen en het kabinet schromen ook niet om een paar wetten en bepalingen uit verdragen te vergeten met harde oneliners over het ontnemen van iemands Nederlandse nationaliteit. Alles om het electoraat tevreden te houden. In principe is het namelijk niet toegestaan om iemand staatloos te maken. Neergelegd in een verdrag van de Verenigde Naties uit 1961: ‘Een Verdragsluitende Staat ontneemt een onderdaan de nationaliteit van die Staat niet, indien dit voor die onderdaan staatloosheid met zich mee zou brengen.’[7]Ook in de Nederlandse wet staat deze bescherming nog eens omschreven.[8]Echter, als iemand twee nationaliteiten heeft, staat de weg vrij voor de minister van Justitie om de jihadist het Nederlanderschap te ontnemen. En dit is de afgelopen tijd meerdere malen voorgekomen.[9]Het komt dus voor dat een in Nederland geboren en getogen staatsburger, die via een ouder ook een ander paspoort bezit, de Nederlandse nationaliteit verliest en uitgezet wordt naar een land dat misschien alleen bekend is van vakanties. Dit gebeurt ook wanneer de persoon in kwestie zijn straf heeft uitgezeten in Nederland en het re-integratie protocol volgt. Daarnaast geeft het blijk van discriminatie: Nederlanders met één paspoort krijgen een tweede kans, als je er twee hebt, heb je pech. Dit geeft het vermoeden strijdig te zijn met ons eerste artikel in de grondwet.[10]Iemand die, naast de Nederlandse nationaliteit, ook de Zweedse nationaliteit bezit, en een appel steelt in de supermarkt krijgt geen hogere straf dan iemand die geboren is met alleen de Nederlandse. Natuurlijk is er een groot verschil tussen het stelen van een appel en het (onder)steunen van een terroristische organisatie, maar rechtsgelijkheid is, ook als je IS-strijder bent geweest, belangrijk. 

Naast het discriminerende karakter van de maatregel, bestaat er nog een nadelige consequentie. Zoals reeds genoemd, is er geen rechter nodig voor het ontnemen van het Nederlands staatsburgerschap, waardoor de maatregel zonder veel problemen kan worden opgelegd. Experts waarschuwen voor een averechts effect van deze maatregel. Met deradicaliseringstrajecten en re-integratietrajecten worden resultaten geboekt. De resultaten vallen in het water door uitzettingsprocedures en andere vrijheid belettende maatregelen van de minister van Justitie. Hiermee doet de situatie zich voor dat voormalig jihadisten zich moeten inspannen voor hun traject, terwijl ze elk moment kunnen worden uitgezet. De Inspectie Veiligheid en Justitie waarschuwt in een evaluatierapport dat het bevriezen van de tegoeden en het afnemen van het Nederlanderschap, de IS-strijder kan isoleren. Omdat dit gevoelens van onrecht teweeg kan brengen, kan de voormalig jihadist juist gevaarlijk worden. Veel publieke instanties hebben zich inmiddels tegen de maatregel gekeerd, toch wordt het in veel gevallen nog steeds uitgevoerd door de minister. Daarmee lijkt de politieke herverkiezing voorrang te genieten boven de adviezen van betrokken staatsorganen en de nationale veiligheid. Een voormalig jihadist in een begeleidingstraject waarbij hij in de gaten wordt gehouden, is ongevaarlijker dan een voormalig jihadist die op het punt staat alles te verliezen en uitgezet te worden naar een grotendeels onbekend land.[11]

De bevoegdheid van de minister van Justitie en de uitvoering daarvan wekken de indruk dat deze teveel verweven zijn geraakt met de politieke agenda. Het lijkt meer op ‘spierballen tonen’ van de minister dan een weloverwogen besluit met het oogmerk om de maatschappij te verbeteren. De teruggekomen strijders worden tot pion gemaakt in het schaakspel voor politieke herverkiezingen, terwijl daardoor de rechtsongelijkheid toeneemt en de voormalig strijders zelf gevaarlijker. Het lijkt een betere optie om een ingrijpende maatregel, als het ontnemen van iemands nationaliteit, voorbehouden te laten aan de rechter. Deze heeft geen politieke agenda en voelt zich in grotere mate verplicht zich aan adviezen van experts en begeleiders te houden. Het ontnemen van de Nederlandse nationaliteit zou dan weer fungeren als een uiterst middel, in plaats van een middel om een krachtig signaal af te geven richting het electoraat. Dat wil niet zeggen dat er een lagere straf of straffeloosheid wordt betoogd, immers kunnen weinigen zich voorstellen welke wandaden de personen in kwestie hebben begaan. Het lijkt simpelweg wenselijker voor de rechtsgelijkheid en het terrorismerisico als de rechterlijke macht het stokje weer terugneemt van de wetgevende macht. 


[1]‘Trump dreigt Europese IS-strijders vrij te laten als landen ze niet opnemen’, www.nos.nl , 

[2]Besluit van de Minister van Veiligheid en Justitie van 2 maart 2017, nr. 2050307

[3]Artikel 14 lid 8 Rijkswet op het Nederlanderschap Juncto Verdrag tot beperking der staatloosheid artikel 8

[4]Artikel 14 lid 4 Rijkswet op het Nederlanderschap

[5]Intrekken Nederlandse nationaliteit door overheid, www.rijksoverheid.nl

[6]Besluit van de Minister van Veiligheid en Justitie van 2 maart 2017, nr. 2050307

[7]Verenigde Naties Verdrag tot beperking der staatloosheid artikel 8

[8]Art 14 lid 8 Rijkswet op het Nederlanderschap

[9]Andreas Kouwenhoven, Niet meer als terrorist gezien, wel je Nederlanderschap kwijt, 7 januari 2019, www.nrc.nl

[10]Artikel 1 Grondwet

[11]Andreas Kouwenhoven, Niet meer als terrorist gezien, wel je Nederlanderschap kwijt, 7 januari 2019, www.nrc.nl


Discussie