Verenigde Staten van Europa of Nexit?

door: door:
“Mijn overtuiging is dat Europa tegenover China, India, Rusland, de Verenigde Staten een rol kan spelen als het een is en als het een multinationale vorm krijgt; een echte federale unie (2012).” aldus Europarlementariër Guy Verhofstadt tijdens het spraakmakende programma Buitenhof. Tegenover de eikenhouten tafel van Studio De Veemvloer in Amsterdam heeft FvD-voorzitter Thierry Baudet plaatsgenomen. In tegenstelling tot zijn Belgische tafelgast, houdt de laatstgenoemde politicus een afwijkende mening op na: “We zitten te dicht op elkaar en dat gaat een keer exploderen (2012).” Baudet hecht meer waarde aan het behoud van de soevereine natiestaten en pleit voor een einde aan de supranationale karakter van de Europese Unie. Over een middenweg wordt door beide politici vrijwel niet gesproken; het is het een óf het ander. Koersen we af naar een Verenigde Staten van Europa of naar een Nexit?

De Europese Unie staat aan de vooravond van misschien wel de grootste uitdaging sinds haar oprichting. De parlementaire verkiezingen van 25 mei zullen bepalen welke weg er zal worden bewandeld. Volgens de EU-voorstanders (federatiedenkers) kan onze supranationale organisatie de komende jaren uitgroeien tot een Europese superstaat op het wereldtoneel. EU-tegenstanders, Eurosceptici, zien in de nabije toekomst dat de inwoners van de lidstaten massaal hun soevereiniteit terugeisen.

De EU bestaat inmiddels 67 jaar, sinds de oprichting van het Europese Gemeenschap voor Kolen en Staat bij het Verdrag van Parijs (1952). In die bijna 7 decennia is de EU een ongekende rechtsontwikkeling ondergaan: van een gedegen economische samenwerking tot een geolied pseudo-politieke machine met bindende wetgeving voor maar liefst 28 landen. Deze wetgeving raakt levens van tenminste 503 miljoen EU-burgers: denk aan invoering van de euro, de oprichting van de eenheidsmarkt (vrije verkeer van kapitaal, verkeer en goederen), het uitvaardigen een Europese nationaliteit en recent nog het verbod op pulsvisserij.

Alhoewel lidstaten vrijwillig een deel van hun soevereiniteit hebben overgedragen, stuit de beperkte  onafhankelijkheid op onenigheden. Zo leidt het beleid van de Hongaarse regering onder president Viktor Orbán tot een art. 7-proces vanwege het schenden van de EU-waarden,[1]daagt de Europese Commissie de Poolse regering voor het Hof van Justitie van de Europese Unie wegens een verdragsschending[2]en er dreigde geruime tijd sancties voor Italië omwille van het schenden van begrotingsafspraken.[3]Het optreden van de EU bij deze interne conflicten heeft onder meer geleid tot het aanwakkeren van eurosceptische bewegingen in de verscheidene lidstaten. 

Ter ere van de derde themaweek van Fiat Justitia, die geheel in het teken staat van de verkiezingen voor het Europees Parlement, nemen we vandaag de meest actuele discussie aan de debat(tafels) onder de loep: federatie Europa of uittreden. 

Het overzicht 

Om de omvang van het belang van de discussie te begrijpen, hier in het kort welke positie de EU inneemt in onze maatschappij. De basis voor de EU is gelegd in de jaren 50 van de vorige eeuw, en door de decennia heen is de EU steeds machtiger en omvangrijker geworden. Typerend voor de macht van de EU is een rechtsregel uitgesproken in een arrest van het Europees Hof van Justitie. Costa/Enel zal menig rechtenstudent doen huiveren. Mocht je even niet hebben opgelet; Europees recht geniet voorrang boven het nationaal recht van de lidstaten. Dit komt door het streven van de EU dat alle regels op dezelfde manier moeten worden toegepast in de lidstaten; ongeacht of je een monistisch of dualistisch systeem hanteert.[4]Kortom, een lidstaat boet in op haar soevereiniteit. Zolang een land is aangesloten bij de EU, is de wetgeving van het Europees Parlement hiërarchisch gezien relevanter dan nationale wetgeving over hetzelfde onderwerp. Zo is in bijna 70 jaar de EU getransformeerd van een middel om nieuwe oorlogen te voorkomen op het Europees continent tot een rechtsorgaan met een eigen monetair beleid, democratisch gekozen parlement en eigen veiligheidsbeleid. De machtige positie van de EU binnen onze maatschappij leidt tot een hevige discussie. Het ene uiterste pleit voor een Europese superstaat en een gemeenschappelijk wetboek. Het andere uiterste ziet niets in de voortzetting van de EU en pleit voor een vertrek. Er zijn verschillende onderwerpen waar de wensen om te gaan of blijven op gestoeld zijn.

Thema 1: Klimaat 

Een van de meest actuele onderwerpen, en de oplossing daarvan ligt bij de Europese Unie, zeggen haar voorstanders. We hebben het hier over klimaat. De algemene trend binnen de wetenschappelijke wereld is dat de aarde opwarmt door de uitstoot van broeikasgassen. Gebieden en populaties binnen én buiten Europa staan hierdoor onder druk door extreme weersomstandigheden die vaker voorkomen. De EUziet een leidende rol voor zichzelf. Buiten de ratificatie van het Parijs akkoord om heeft de EU ook zelf klimaatdoelen gesteld. De richtlijnen om de CO2-uitstoot te verminderen zijn op 2020, 2030 en 2050 gesteld. Door het onderlinge verbond tussen de Europese landen is in ieder geval bijna 10% van de totale wereldbevolking gebonden aan concrete doelen.[5]  In het geval dat je de wetenschappers niet geloofd, kun je je inderdaad door het akkoord gekort voelen. 

Thema 2: Politiek 

De politieke fracties van de EU streven naar het bevorderen van politiek bewustzijn. Het bedrijven van politiek vindt plaats in het Europees Parlement in Brussel. De 750 degressief gekozen vertegenwoordigers behartigen de belangen maar liefst 503 miljoen Europeanen. Hiermee is de EU de op een na grootste democratie. De Nederlandse politiek is toegewezen aan 26 Europarlementariërs verdeeld in zeven uiteenlopende fracties (van socialisme tot aan euroscepticisme). Echter heerst er veel weerstand tegen het politiek bedrijf van de EU. Tegenstanders streven naar de afschaffing van het Europees Parlement en ook de andere EU-organen. Volgens eurosceptisten is het Europees Parlement een nepparlement, aangezien het initiatief tot het voorstellen van wetten ontbreekt. Ook vinden de anti-EU denkers dat de Europese Commissie zichzelf te veel macht heeft toebedeeld.

Thema 3: Schengenverdrag

Wanneer je naar het zuiden rijdt, merk je eigenlijk alleen aan het wegdek dat je op het grondgebied van onze zuiderburen bent aangekomen. Ook Duitsland rijd je bijna onopgemerkt binnen. ‘Mede mogelijk gemaakt door Schengen’ zou er eigenlijk op de grens moeten staan. Een verdrag dat zijn oorsprong vindt in 1985 maakt het voor EU-burgers mogelijk om zonder oponthoud de grenzen van de Schengenlanden over te steken. Een grensvervaging is het logische gevolg van de afspraak, maar dat brengt ontzettend veel economische voordelen met zich mee.[7]Alhoewel een EU-lidmaatschap niet vereist is voor lidmaatschap aan het Schengenverdrag, speelt de EU wel een grote rol in de uniformiteit van procedures aan de buitengrenzen en de stromen van mensen binnen het Schengengebied.

Thema 4: Soevereiniteit

Het Hof van Justitie van de Europese Unie overweegt in de zomer van 1964 dat “[d]e rechtsorde van de Europese Economische Gemeenschap is voorzien van onder meer rechtspersoonlijkheid en eigen organen. De lidstaten hebben hiervoor een deel van hun soevereiniteit ingeperkt dan wel overgedragen.” De tegenstanders van de (federale) EU zien dit vonnis liever verdwijnen en geven de voorkeur aan een summiere samenwerking tussen de Europese staten. Zij zijn bereid om de overgedragen soevereiniteit op te halen in Brussel door middel van een artikel 50-procedure. Dit betekent onder meer een terugkeer naar de voormalige valuta en de herinvoering van grenscontroles. Het hoofdargument van de eurosceptische is dat Brussel te veel macht naar zich toe heeft getrokken, met als gevolg dat het eigen parlement tekort schiet in het behartigen van de belangen van de nationale parlementen. Daarnaast zou de EU de unieke cultuur van een aantal landen niet genoeg respecteren.  

Thema 5: Vluchtelingencrisis

Het startsein voor de sterke toename van eurosceptici lijkt te zijn gegeven door een toename van vluchtelingen. Door onrust en oorlogen in gebieden die grenzen aan de EU  is er in de afgelopen jaren een vluchtelingenstroom ontstaan van migranten die de EU binnen willen. Mede door het Schengenverdrag en de verminderde soevereiniteit van lidstaten hebben landen niet altijd het laatste woord wat betreft het vluchtelingenbeleid. Zo mogen lidstaten niet zomaar grenscontroles uitvoeren. Het zette de relaties binnen de EU onder druk en wordt nog steeds aangevoerd als een argument tegen een Europese samenwerking. Echter, er bestaat binnen de EU het geloof dat een collectieve aanpak meer kan bewerkstelligen en een humanere uitkomst biedt.[8]

THema 6: Economie 

Het creëren van gemeenschappelijke welvaart onder een sociale markteconomie met een groot concurrentievermogen is een fundamentele pijler van de Europese Unie en voor EU-voorstanders het sterkste argument voor het behoud en uitbreiding van dit supranationaal collectief. Economische maatregelen (waaronder een Europees Centraal Bank) hebben tot waardevolle vruchten geleid: de EU is na de Verenigde Staten het grootste economische motorblok van de wereld met een bruto binnenlands product van € 16,7 biljoen, een handelsoverschot van € 162 miljard, een economische groei van 2,4% en een gemiddelde salaris van € 35.000 per jaar. Ook Nederland profiteert hiervan: door het afschaffen van de handelsrestricties in Nederland uitgegroeid tot de ‘gateway of Europe’, doelend op haven van Rotterdam en vliegveld Schiphol. Ondanks het feit dat de Unie-economie blijft groeien, zijn er een aantal factoren die de ‘duurzame ontwikkeling’ van de eenheidsmarkt kunnen hinderen. Zo zijn de economische verschillen tussen West- en Oost-Europa nog steeds aanzienlijk: zo verdient een Nederlander gemiddeld € 2.585,- bruto per maand, terwijl een Bulgaar het moet doen met € 413,- bruto per maand.  Tevens blijven de hoge staatsschulden van vooral Zuid-Europese landen (maar ook Frankrijk) nog ver boven de Europese norm van 60%, met het risico dat een deel van de lidstaten hun kredietwaardigheid (en daarmee financiële zekerheid) verliest. 

Thema 7: Kosten

Aan lidmaatschap van de EU zijn wel kosten verbonden. Een van de meest gehoorde argumenten tijdens de Brexit-campagne was het voordeel dat Groot-Brittannië zou halen aan het opzeggen van haar lidmaatschap. Nederland betaalde in 2017 ongeveer 6.9 miljard Euro aan lidmaatschap. In hetzelfde jaar kreeg Nederland 3.7 miljard euro terug van de EU.[9]Nederland betaalt naar ratio al jarenlang het meest van alle EU-landen. De Europese Commissie heeft als ambitie dat bedrag nog eens met 10% uit te bereiden. Voor die € 7 miljard krijgen we natuurlijk als land ook wat terug. Vooral de economische voordelen uit landbouw sector, handel en wetenschap wegen tegen de kosten op. Ook gaat er veel van het budget naar de veiligheid op het Europese continent. Dus ook in Nederland. Echter, de hoge kosten zijn voor het lidmaatschap nog steeds een doorn in het oog voor veel politici en burgers.

Thema 8: Vrede

Een cruciale doelstelling van de Unie is de vrede van haar volkeren te bevorderen.[10]Lidstaten dienen zich te onthouden van ‘acts of aggression’ die kunnen leiden tot oorlogen (zoals de moderne geschiedenis uitwijst). Tevens draagt de Unie bij tot de vrede op aarde.[11]Het Frans-Duitse vredesakkoord en de installatie van de moderne democratie in Zuid- en Oost-Europa hebben ertoe geleid dat de Nobelprijs voor de Vrede werd toegewezen aan de EU (2012). Zowel de EU-voorstanders als de internationaal gemeenschap waarderen het supranationaal project waarin ‘oorlog is ingeruild voor vrede’.[12]Pax Europaea, de periode van relatieve vrede sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog, houdt tot de dag van vandaag stand. Met betrekking tot het bijdragen tot de vrede op aarde wordt door voorstanders van de EU openhartig gesproken over een Europees leger, dat geheel onafhankelijk van het NAVO-verband vredesmissies kan opstellen. 

Slotstuk

Er bestaan meerdere visies op het lidmaatschap en het bestaan van de Europese Unie. Het ene uiterste ambieert een Europese superstaat met een gemeenschappelijk wetboek, het andere uiterste wil zo snel mogelijk terug naar de soevereine natiestaat. De uiteenlopende aspecten die hierboven besproken zijn, tonen veelal de twee kanten van de medaille. Het is alleen de vraag of een van die twee kanten wel relevant is. De kosten zijn misschien wel hoog, maar de economische voordelen en de verworven welvaart door de jaren heen is ongekend. Alhoewel de verschillende visies ver uit elkaar liggen, zijn veel het erover eens dat er wel verandering nodig is binnen de huidige Europese Unie. Verschillende gebeurtenissen in de afgelopen jaren, met de vluchtelingencrisis als uitschieter, hebben de onderlinge relaties binnen de EU onder druk gezet. Daarbij, met de naderende Brexit, de onrust in Oekraïne en de verdere oostgrens en opkomst van concurrerende economieën, staat de Europese Unie de komende jaren nog eens voor tal van uitdagingen.[13]Het is van belang ons af te vragen wat we met de Europese Unie willen, wat willen we uitstralen en in welke hoedanigheid we het beste de uitdagingen kunnen aangaan. Maar samen sta je sterker toch?


[1]Redactie, ‘Europees Parlement stemt voor zwaarste strafprocedure tegen Hongarije van premier Orbán, de Volkskrant12 september 2018 (art. 7 Verdrag betreffende de Europese Unie). 

[2]Europese Commissie, ‘Commissie start inbreukprocedure om de onafhankelijkheid van het Poolse Hooggerechtshof te beschermen’, European Union News Room 2 juli 2018  (art. 258 Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie). 

[3]P. Valkenet, ‘Italië snijdt toch in begroting en hoopt zo Europese sancties af te wenden’, Trouw17 december 2018. 

[4]ECLI:EU:C:1964:66 (Costa/Enel).

[5]Europese aanpak klimaatverandering, www.europa-nu.nl

[7]De weg naar een groener en duurzamer Europa, www.europa.eu.

[8]De EU en de migratiecrisis, www.publications.europa.eu   

[9]Voor- en nadelen van de Europese Unie, www.europa-nu.nl

[10]Art. 3 lid 1 Verdrag betreffende de Europese Unie. 

[11]Art. 3 lid 3 Verdrag betreffende de Europese Unie. 

[12]Redactie, ‘Nobelprijs voor de Vrede naar Europese Unie’, AD12 oktober 2012. 

[13]T. Snyder, De weg naar onvrijheid, Amsterdam: Ambo | Anthos 2018. 


Discussie