De formatie van het kabinet

Waar staan de partijen nu?

Door: Tobias Blokhuis

In maart ging het land massaal weer naar de stembus om te kiezen wie zij terug willen zien in onze regering. Nadat het land een nieuwe Tweede Kamer had gekozen, was het de taak aan verkenners Ollongren en Jorritsma om te kijken welke partijen wellicht zouden kunnen regeren. Na de gênante lek van Ollengren werden er twee nieuwe verkenners aangesteld. Koolmees en van Ark mochten nu gaan bewijzen dat zij wel voldoende mapjes in huis hadden. Na de verkenning werd Tjeenk Willink aangesteld als informateur. Het was tijd voor de volgende fase in de onderhandelingen, Willink sprak opnieuw met alle partijen om mogelijke coalities te bekijken. Op 30 april gaf Willink zijn eindrapport door aan informateur Mariëtte Hamer. Nu is het haar taak om de partijen bij elkaar te brengen die uiteindelijk het kabinet gaan vormen. Maar waar staan de partijen nu? En lukt het Hamer om de formatie in goede banen te leiden?

Opdracht Hamer

Hamer is sinds 2014 voorzitter van de Sociaal Economische Raad. Daar bemiddelt ze bij conflicten tussen werkgevers en vakbonden. Zo speelde ze bij de totstandkoming van het pensioenakkoord een belangrijke rol op de achtergrond. Daarvoor was Hamer Kamerlid voor de PvdA, waarvan ook een aantal jaar fractievoorzitter.[1] Hamer heeft nu de opdracht om op basis van de bevindingen van haar voorganger en van de Kamer inhoudelijk te werk te gaan en overeenstemming te zoeken bij de partijen over economisch herstel en een transitiebeleid.[2] Hamer heeft van de Kamer tot 6 juni de tijd gekregen. In die drie weken moet ze met verschillende partijen tot eerste voorstellen komen voor een nationaal herstelplan om Nederland uit de coronacrisis te helpen. Verder moet Hamer kijken welke partijen willen aanschuiven om een nieuwe regeringscoalitie te vormen.

Eerste impasse

 Leek Rutte een maand geleden nog afgeschreven als potentieel premier, inmiddels mag hij weer voorzichtig hopen op een vierde kabinet. De formatie kwam in een impasse toen partijen hun vertrouwen in Mark Rutte verloren. Dit gebeurde nadat hij had gelogen over het praten over de toekomst van Kamerlid Pieter Omtzigt tijdens de eerste verkennende formatiegesprekken. Ook is Rutte voor veel partijen symbool van een verstarde Haagse bestuurscultuur en kan die alleen veranderen als de VVD-leider plaatsmaakt voor een ander. D66-leider Sigrid Kaag zegt nu verder te willen. Ze wil verder op ‘de inhoud’ en niet naar personen kijken.2

Tweede impasse

Ondertussen is Hamer al bijna aangekomen op haar deadline en lijkt de formatie een nieuwe impasse te hebben bereikt. Ze sprak deze week alleen nog met VVD, D66, CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie. Maar hoe staan deze partijen in een nieuwe formatie? Een nieuwe coalitie zonder de VVD is zo goed als onmogelijk. Nu de storm rond partijleider Mark Rutte vanwege zijn rol in de situatie rondom Pieter Omtzigt is gaan liggen, weet de demissionair premier dat hij zich weer volledig kan richten op de coalitieonderhandelingen. Rutte zei voor de verkiezingen al dat hij in ieder geval met het CDA wil samenwerken en niet met een "linkse wolk" van partijen. Hij is onder andere bang voor té ambitieuze klimaatplannen van GroenLinks en D66. Ondertussen roert de achterban zich. VVD'ers zijn een petitie gestart waarin wordt opgeroepen niet met GroenLinks samen te werken.3

Na de VVD is D66 de grote winnaar. Partijleider Sigrid Kaag houdt haar relatie met Rutte zakelijk en afstandelijk. Voor de buitenwacht althans. Kaag heeft altijd gezegd een zo progressief mogelijk kabinet te willen. Twee weken terug gaf ze daar invulling aan door te laten weten dat zij het liefst met VVD, CDA, PvdA en GroenLinks verder praat.3

Aanvankelijk hield CDA-leider Hoekstra de boot af. "Wij zijn nu niet aan zet", zei hij met het argument dat zijn partij vier zetels had verloren bij de verkiezingen. Het kwam het CDA ook goed uit om niet al te veel vaart te maken. In reactie op Kaag, zei Hoekstra dat twee linkse partijen wat hem betreft niet de variant is die hem "het meest voor de hand ligt." De verschillen noemt de CDA'er "zeer groot". De partij wil zo duidelijk maken dat er meer opties zijn dan de voorkeur van Kaag. Een daarvan is voortzetting van de huidige coalitie VVD, D66, CDA en ChristenUnie. Zij zijn door de kiezer niet afgestraft en hebben hun meerderheid in de Kamer behouden.3

Voor de verkiezingen lieten de PvdA en GroenLinks al weten niet zonder elkaar in een coalitie te stappen, om zo de linkse krachten te bundelen. De PvdA heeft zeer slechte ervaringen om als enige linkse partij met een rechtse coalitiepartner in zee te gaan. Een dergelijke wens blijft levend, ook al proberen CDA en VVD de twee uit elkaar te spelen, maar daar waren ze binnen GroenLinks en PvdA al voor beducht. Ze houden elkaar vast. Even leek het onwaarschijnlijk dat partijleiders Jesse Klaver (GroenLinks) en Lilianne Ploumen (PvdA) zouden aanschuiven met Rutte nadat ze een motie van wantrouwen steunden vanwege zijn rol in de 'kwestie-Omtzigt'. Maar "via de inhoud" vonden Klaver en Ploumen toch weer een aanknopingspunt om zich te verzoenen met de VVD-leider, zo lijkt het. Bovendien weten ze bij GroenLinks en de PvdA ook dat je in de oppositie steeds harder moet roepen om gehoord te worden met het groeiend aantal partijen in het parlement.3

De ChristenUnie speelt een bijzondere rol in de formatie. Partijleider Gert-Jan Segers had het helemaal gehad met Rutte na zijn "verkeerde herinnering" en sloot kabinetsdeelname onder zijn leiding uit. Sindsdien is Segers langzaam maar zeker bijgedraaid. Hij benadrukt dat de ChristenUnie als tiende partij na de verkiezingen niet de eerste, tweede of derde optie is, maar de deur staat op een kier.[3]

Volgens Hamer is het veel te vroeg om te zeggen dat er een impasse is. In een brief aan de Tweede Kamer heeft ze vanmiddag laten weten dat ze ‘goede voortgang’ maakt.4 Wel heeft ze meer tijd nodig om haar opdracht af te ronden. De Kamer had haar tot afgelopen zondag de tijd gegeven om te kijken welke partijen er met elkaar een nieuw kabinet zouden kunnen vormen. Hoeveel extra tijd ze nodig heeft, wil Hamer niet zeggen.[4] Volgens Hamer zijn de inhoudelijke verschillen tussen partijen minder groot dan het lijkt. “Ik constateer dat er een verschil is tussen wat partijen binnen tegen mij zeggen en wat ze vervolgens buiten vertellen.”[5] Hoe lang de formatie nog gaat duren is niet te zeggen, maar het lijkt wel alsof alle partijen ver uit elkaar staan. Wellicht duurt de formatie nog wel even, maar het record van België gaan we waarschijnlijk niet halen.

 

 

[1] H. van Soest, ‘Mariëtte Hamer moet in drie weken formatie vlot trekken: ‘Een pittige klus’’, ad.nl 14 mei 2021

[2]  ‘Mariëtte Hamer gaat als informateur de eerste inhoudelijke fase leiden’, parlement.nl 12 mei 2021

[3] ‘Hoe staan de partijen er na een rommelige week formeren voor?’, nu.nl 4 juni 2021

[4] T. den Hartog, ‘Informateur Mariëtte Hamer: ‘Te vroeg om van een impasse te spreken’’, ad.nl 4 juni 2021

[5] H. van Soest en T. den Hartog, ‘Formatie: voor de camera’s doen de partijen lelijker dan binnenskamers’, parool.nl 5 juni 2021