De val van kabinet Rutte III

Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Door: Tobias Blokhuis en Bo Driesen

Op 15 januari werd bekendgemaakt dat het huidige kabinet aftreedt. Dat Nederland nu een demissionair kabinet heeft, is het resultaat van het keiharde rapport over de toeslagenaffaire die de parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag op 17 december had vrijgegeven.[1] Tijdens de persconferentie over het aftreden van Kabinet Rutte III gaf Rutte toe dat er grote fouten zijn gemaakt: ‘’De rechtsstaat moet burgers beschermen tegen een almachtige overheid en dat is hier op een verschrikkelijke manier misgegaan’’. [2] Nu het ontslag is aangeboden bij de Koning, kan het demissionaire kabinet tot de formatie van het nieuwe kabinet alleen nog lopende zaken afhandelen. Daarnaast worden er geen politiek gevoelige onderwerpen meer behandeld. Maar, hoe heeft het eigenlijk zo ver kunnen komen?

Toeslagenaffaire

De toeslagenaffaire begon in 2014. Op dat moment werden de toeslagen voor kinderopvang bij 300 ouders uit Eindhoven werden stopgezet. Hierdoor werd geld teruggevorderd, zonder dat de ouders een kans kregen dit recht te zetten. De ouders kwamen door deze terugvorderingen in grote financiële problemen. Vervolgens werden meerdere rechtszaken aangespannen waarbij de Belastingdienst informatie achterhield, terwijl dit de ouders hadden kunnen ontlasten. In 2017 heeft de Nationale Ombudsman een rapport geschreven over de fouten, maar de adviezen die hierin stonden werden genegeerd. Eind mei 2019 bleek ook dat de Belastingdienst nep-bewijs had misbruikt tegen de 300 ouders uit Eindhoven. De Autoriteit Persoonsgegevens heeft in mei 2019 bekend gemaakt dat zij onderzoek doen naar mogelijk etnisch profileren, omdat de Belastingdienst tegen de regels de tweede nationaliteit had gebruikt in fraudeonderzoeken. Omdat de fiscus die deze regel in het systeem heeft gebouwd in mei 2020 heeft bekend dat er sprake is geweest van etnisch profileren, blijkt dit onderzoek onnodig te zijn geweest.[3]

In de zomer van 2019 had het parlement door dat er dingen zijn misgegaan bij de Belastingdienst. Staatssecretaris Menno Snel stelde de commissie-Donner in, die onderzoek moest doen naar compensatie voor de 300 gedupeerde ouders. Terwijl Snel volhield dat er niets mis was gegaan, groeide de irritatie van de Tweede Kamer: er is te weinig informatie en de afhandeling gaat te traag, terwijl de terugvorderingen en loonbeslagen doorliepen. Deze vorderingen en beslagen werden pas in november 2019 stopgezet. In dezelfde maand werd ook een document vrijgegeven die bekend maakte dat de Belastingdienst willens en wetens onschuldige ouders aanpakte. Als reactie hierop liet de kamer onderzoeken of de verantwoordelijken of ambtenaren strafrechtelijk vervolgd konden worden. Een aantal weken hierna bleek dat de Belastingdienst nog steeds niet volgens de wet handelde bij controles op toeslagen voor kinderopvang.[4] Na bekendmaking van dit rapport treedt staatssecretaris Menno Snel op 18 december 2019 af. [5] Daarnaast werd in november 2020 bekend dat een kritische memo uit 2017 van een expert aan het hoogste management van Toeslagen van de Belastingdienst niet gedeeld was met de Parlementaire Onderzoekscommissie, Tweede Kamer of commissie-Donner, terwijl de Belastingdienst wel bekend was met deze memo.[6] Dit zorgde voor nog meer vragen rond de affaire.

Eind 2020 werd door staatssecretaris van Huffelen besloten dat de gedupeerden ieder €30.000 zullen krijgen, mits zij zich voor 15 februari 2021 melden. Zij zullen dit bedrag dan vóór 1 mei ontvangen. Echter, veel gedupeerden zijn kritisch en weten niet of deze belofte daadwerkelijk  waargemaakt gaat worden.[7] Op 18 januari werden de schulden van de gedupeerden door de overheid definitief kwijtgescholden, het gaat dan om schulden bij bijvoorbeeld DUO of het UWV. [8]

Deze onrechtmatige jacht door de Belastingdienst naar fraudeurs heeft ertoe geleid dat in 2021 300.000 ouders gedupeerd zijn en hierdoor in ernstige financiële problemen zijn gekomen. Daarnaast is de immateriële schade ook groot.

Nasleep

15 januari 2021 maakte minister-president Rutte via een persconferentie bekend dat zijn derde kabinet opstapt. Hij bekende dat er veel onrecht is aangedaan en dat de rechtsstaat gefaald heeft om de burgers te beschermen van de overheid. Het hele kabinet zou verantwoordelijk zijn geweest voor deze misstappen en bij deze verantwoordelijkheid hoort het ontslag van het kabinet.[9]

Advocaat Vasco Groeneveld deed namens een groep gedupeerden eerder al aangifte tegen vijf oud-bewindslieden, hij beschuldigde onder andere de ministers van Ark, Hoekstra en Wiebes van ambtsmisdrijven. Hij vond het echter te vroeg om ook aangifte te doen tegen de demissionair premier. Echter, volgens  Groeneveld is er daarna belastende informatie vrijkomen waardoor de aangifte tegen Mark Rutte er toch is gekomen. Sinds mei 2019 heeft hij meebeslist over te nemen stappen binnen de belastingdienst. Toch is het illegale invorderen doorgegaan tot november 2019 of langer. Ook was hij al in het najaar van 2018 op de hoogte van misstanden bij de afdeling Toeslagen.

Eerder besloot het OM geen strafrechtelijk onderzoek in te stellen naar de Belastingdienst in de toeslagen affaire. Volgens het OM is er ‘na een zorgvuldige beoordeling van de feiten en omstandigheden’ geen sprake van een strafrechtelijke verdenking. Echter, Groeneveld is van mening dat de premier opzettelijk of door grove schuld heeft nagelaten de wetten uit te voeren door niet in te grijpen.[10]

De commissie-Donner was hard tegen de Belastingdienst, de rol van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State. Echter,de hoogste bestuursrechter die tot de herfst van vorig jaar stelselmatig het beroep van de ouders afwees, bleef onbelicht. De Afdeling bestuursrechtspraak accepteerde de uitleg van de Belastingdienst dat de Wet op de kinderopvang en de Wet op de inkomensafhankelijke regelingen geen andere invulling toelaten dan de heftig wegende interpretatie die de dienst tot dusver hanteerde.

In de Wet op de inkomensafhankelijke regelingen staat dat de toeslag kan worden herzien en er kan worden ­teruggevorderd, als daartoe aanleiding is. Nergens staat dat als de ouders om welke reden dan ook niet alle verlangde kosten hebben betaald, de aanspraak op de hele toeslag vervalt. In de memorie van toelichting (2005) staat: ‘Als aan een belanghebbende meer is uitbetaald dan waar hij recht op heeft, kan het teveel betaalde worden ­teruggevorderd.’

Beroepen bij de Afdeling bestuursrechtspraak werden ruim tien jaar lang, tot diep in 2019, afgewezen. Zij kwam pas na tientallen ­zaken en rapporten van de Ombudsman en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid tot het inzicht dat met de belangen van de ouders wel rekening kon worden gehouden. [11]

De commissie-Donner verklaarde dat de rechter niet goed kon optreden tegen de ‘institutionele vooringenomenheid’ van de Belastingdienst, aangezien hij afzonderlijke gevallen kreeg voorgelegd en de onderlinge samenhang daarvan niet kon overzien. Pas na elf jaar kwam de Afdeling bestuursrechtspraak tot het voortschrijdend inzicht dat de opvattingen over terugvordering van de Belastingdienst geen stand konden houden.

Naar aanleiding van deze misstanden is de Tweede Kamer tot de conclusie gekomen dat het nodig is de rechtsstaat en het bestuursrecht in Nederland te laten onderzoeken door buitenlandse juristen van de Venetië Commissie. De Tweede Kamer nam daarover een motie van Pieter Omtzigt aan. De Venetië Commissie is een adviesorgaan van de Raad van Europa, die vanuit Straatsburg waakt over mensenrechten en democratie. Nederland is sinds 1992 lid van de Venetië Commissie, maar heeft nooit eerder advies over zichzelf gevraagd. Het betreft hier dus een opmerkelijke stap. Juristen uitten eerder in NRC hun verbazing over de motie. Een schending van de trias politica ligt op de loer, omdat het lijkt alsof de politiek invloed wil uitoefenen op de Nederlandse bestuursrechtspraak. Gesteld werd ook dat Nederland voldoende expertise in huis heeft om een eigen nationale commissie van deskundigen aan te wijzen die met de vragen van Omtzigt aan de slag zou kunnen. Maar, Omtzigt beargumenteerde dat de Venetië Commissie een gezaghebbend instituut is dat met interessante aanbevelingen kan komen. Daar is de Tweede Kamer het mee eens.[12]

Al met al kan worden gezegd dat door de grote fouten die zijn gemaakt bij de Belastingdienst het kabinet gevallen is. Deze grote fouten hebben zich opgestapeld en begonnen met het terugvorderen van kindertoeslagen die ouders ontvangen hadden. Tijdens het opsporen en terugvorderen bleek later etnisch geprofileerd te zijn. Vervolgens werd belangrijke informatie achtergehouden tijdens rechtszaken en ondervragingen van de Tweede Kamer. Na het afwegen van al deze fouten heeft het kabinet besloten demissionair door te gaan. Maar, daarmee waren de problemen niet verdwenen. Tot op de dag van vandaag hebben nog niet alle gezinnen een passende oplossing aangeboden gekregen en worden nog veel pijnlijke feiten aan het licht gebracht.

 

 

[1] J. Hoedeman & H. van Soest, ‘Het einde van Rutte III: een onvermijdelijke val in slow motion’, ad.nl 17 januari 2021.

[2] ‘Verklaring van minister-president Mark Rutte over het aftreden van het kabinet’, rijksoverheid.nl 15 januari 2021.

[3] J. Kleinnijenhuis, ‘Belastingdienst erkent: toch sprake van etnisch profileren’, trouw.nl 10 mei 2020.

[4] P. Klein, ‘Toeslagenaffaire: Belastingdienst zat ouders veel langer dwars’, rtlnieuws.nl 14 december 2019.

[5] P. Klein, ‘Boevenstreken van de Belastingdienst: de toeslagenaffaire in vogelvlucht’ rtlnieuws.nl 23 december 2019.

[6] ‘Belastingdienst negeerde vernietigend intern memo in toeslagenaffaire’, rtlnieuws.nl 15 november 2020.

[7] A. Prins, ‘Gedupeerden blij, maar sceptisch over schrappen schulden: 'Eerst zien, dan geloven'’, rtlnieuws.nl 19 januari 2021.

[8] ‘Overheid scheldt schulden gedupeerden toeslagenaffaire kwijt’, rtlnieuws.nl 18 januari 2021.

[9] ‘Verklaring van minister-president Mark Rutte over het aftreden van het kabinet’, rijksoverheid.nl 15 januari 2021

[10] ‘Tachtig slachtoffers toeslagenaffaire doen aangifte tegen premier Rutte’, rtlnieuws.nl 3 februari 2021

[11] ‘In toeslagenaffaire liet ook Raad van State steken vallen’, volkskrant.nl 11 maart 2020

[12] ‘Tweede Kamer wil internationaal onderzoek naar Nederlandse rechtsstaat’, nrc.nl 26 januari 2021