Deepfake

Wordt het onware waarheid?

Door: Floor de Bruin

Waar Nederlandse parlementariërs dachten in april via zoom een gesprek te hebben gevoerd met de stafchef van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny, Leonid Volkov, bleek dit achteraf een deepfake-imitatie. Volgens deskundigen is dit deepfake gesprek een zorgwekkende ontwikkeling.[1] Maar, wat is deepfake precies? Wat zijn de risico’s en welke strafrechtelijke en privaatrechtelijke kaders worden gehanteerd?

Wat is deepfake?

Deepfakes zijn beelden, geluiden en teksten die door kunstmatige intelligente software worden gecreëerd. Software wordt gebruikt voor de creatie of manipulatie van beelden, audio en teksten. Een deepfake-techniek die sterk in opkomst is, is  de generative adversarial networks, oftewel GAN’s. Een GAN bestaat vaak uit twee netwerken. Het eerste neurale netwerk, de generator, creëert nieuwe digitale content. Het andere systeem, de discriminator, bepaalt of die nieuwe informatie echt lijkt. Ze werken samen in onderlinge competitie.

Gebruik en Risico’s van deepfake

Het risico van nepinformatie, is de ontwrichtende werking ervan. Denk hierbij aan chantage en reputatieschade. Daarnaast kunnen deepfakes zorgen voor onrust en polarisatie. Zo kan een land een deepfake video van een politicus uit een ander land maken, waarin deze politicus omgekocht wordt. Dit kan een strategie zijn om verdeeldheid in een ander land te zaaien. Door te polariseren, ontstaat er minder saamhorigheid. Dit leidt vervolgens weer tot een minder effectieve besluitvorming.

Deepfake-technologie kan ook worden ingezet als propaganda. In verkiezingstijden kunnen deepfakes gebruikt worden om bijvoorbeeld tegenstanders in een slecht daglicht te zetten. Op internationaal gebied lijken vooral Iran, China, Nood-Korea, de Verenigde Staten en Rusland actief te zijn in de ontwikkeling van deepfake-videotechnologie.

Zoals in het begin aangegeven, is deepfake een chantagemiddel. Er kan dan bijvoorbeeld een video gemaakt worden, waarin het lijkt alsof een directeur van een groot bedrijf afwijkend seksueel gedrag vertoont. De hoofdrolspeler van zo’n video wil uiteraard niet dat de video naar buiten komt. De enkele suggestie van seksueel afwijkend gedrag kan al enorm veel schade opleveren. Mocht de video toch naar buiten komen, kan het erg lang duren voordat het slachtoffer zijn naam weer heeft gezuiverd. Immers, buitenstaanders denken: waar rook is, is vuur.  Deepfake-technologie zorgt er dus voor dat kwaadwilligen een krachtig chantagemiddel hebben.[2]

Deepfakes in privaatrechtelijk perspectief

Deepfakes roepen ook juridische vragen op. Kan je iemand aansprakelijk stellen als jouw gezicht gebruikt wordt in een deepfake en kan je publicatie ervan stopzetten of voorkomen?

In 2019 waarschuwde het Openbaar Ministerie al voor de mogelijke gevolgen van deepfake-technologie. De huidige wetgeving biedt mogelijkheden wanneer het aankomt op het gebruiksverbod van uiterlijke kenmerken in een deepfake. Denk bijvoorbeeld aan het portretrecht dat te vinden is in art. 21 van de Auteurswet.

Het portretrecht houdt in dat iemand niet zomaar een portret waarop iemand anders herkenbaar in beeld staat, mag publiceren zonder toestemming van diegene. Deepfakes zijn geen ‘echte’ afbeeldingen, maar ze vallen toch onder de bescherming van het portretrecht.

Als  is vastgesteld dat er sprake is van een portret is voor  een succesvol beroep op het portretrecht vereist dat sprake is van een redelijk belang bij degene die op het portret staat. Hierbij maakt de rechter meestal een afweging tussen verschillende belangen, zoals het belang van informatievrijheid en privacy. Als uiteindelijk vaststaat dat sprake is van schending van het portretrecht, zal de aansprakelijkheid voor geleden schade daarbij in het verlengde liggen.[3]

Deepfakes in strafrechtelijk perspectief

Meer dan 90% van de deepfakes die op dit moment online staan, zijn pornografisch van aard. Door middel  van de deepfake-technologie worden er pornografische video’s gemaakt van personen die helemaal niet hebben deelgenomen aan deze video’s. Op grond van art. 139h van het Wetboek van Strafrecht is het verspreiden van seksueel getint beeldmateriaal van een ander strafbaar gesteld. Het is nog maar de vraag of een video waarin iemands gezicht via deepfake-technologie in de video wordt geplaatst ook onder deze strafbepaling valt. [4] 

Conclusie

Deepfake-technologie is inmiddels uitgegroeid tot iets dat absoluut niet onschuldig is. Er zijn veel risico’s verbonden aan deepfake-technologie. Zo kan het leiden tot propaganda of chantage. Ook op juridisch gebied zijn er nog veel vragen omtrent deepfake-technologie. Wel wordt het portretrecht beschermd in artikel 21 Auteurswet en bij het verspreiden van seksueel getint materiaal van een ander, is art. 139h Sr van toepassing. Maar, geldt dit ook voor deepfakes? Gezien de snelle ontwikkeling van de deepfakes, ligt het voor de hand dat ook op korte termijn jurisprudentie wordt ontwikkeld op dit gebied. De tijd zal het leren. 

 


[1] A. Brouwers, L. Verhagen, ‘Kamerleden vergaderen met deepfake-imitatie van Stafchef Russische oppositieleider Nevalny’, de Volkskrant, 23 april 2021.

[2] J. Duursma, ‘Wat is deepfake?’, jarnoduursma.nl.

[3] C. Heijnen, ‘Deepfakes: aansprakelijkheid en rechtbescherming’, mr-online.nl, 16 december 2020.

[4] B. Metselaar, ‘Deepfake: infocalypse of juridisch dicht te timmeren?’, rechtencircuit.nl, 22 april 2021.