Fraude bij jongeren en ouderen

Verschillende vormen van fraude

Door: Naomi Peters

‘Één op de twintig ouderen wordt mishandeld, waarvan meer dan de helft financieel’, stelt staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Paul Blokhuis.[1] Ouderen geven bijvoorbeeld vaak hun bankpas mee aan een familielid om boodschappen te doen. Waar de ouderen zich niet altijd van bewust zijn, is dat ‘de goede hulp’ financieel misbruik van hen kan maken. Denk daarbij aan vermogende ouderen met dementie.

Fraude is door COVID-19 verder toegenomen. Uit angst voor het virus geven ouderen een familielid de opdracht om boodschappen doen. Het gevolg daarvan is dat het familielid een paar boodschappen voor zichzelf betaalt met de bankpas van de oudere. Familieleden praten het meestal goed met als reden dat het een ‘voorschot op de erfenis’ is.[2] Wie doet er nou aangifte tegen een naaste? Verder zijn het niet alleen ouderen die slachtoffer worden van fraude. Zo worden jongeren ook gebruikt als ‘geldezel’ door witwassers. Deze criminelen  storten dan tijdelijk een bedrag op de betaalrekening van de geldezel, waar een financiële beloning tegenover staat. Wat vele jongeren zich niet beseffen, is dat zij dan strafbaar zijn. Als student lijkt zo’n beloning aantrekkelijk, maar de gevolgen bij een strafrechtelijke vervolging kunnen groot zijn.

Naast pinpasfraude is phishing een groot probleem. Daarbij worden bankrekeningen van slachtoffers leeggehaald. In eerste instantie ontvangt het slachtoffer een bericht met bijvoorbeeld een link van een “bank” of andere bestaande partij. Vervolgens klikt het slachtoffer op de link of vult gegevens in, waardoor de phisher toegang zou kunnen krijgen tot de bankrekening. Omdat deze berichten bijna niet van elkaar te onderscheiden zijn, trappen veel mensen hierin. Wat zijn pinpasfraude en phishing en wat zijn de juridische consequenties daarvan? In deze bijdrage worden deze vormen van fraude behandeld.

Pinpasfraude

Bij pinpasfraude is de geldezel die zijn bankpas uitleent aan een crimineel zelf strafbaar, omdat hij wist of had moeten weten dat er crimineel geld op de rekening zou worden gestort. Een ‘geldezel’ is degene die zijn rekening door criminelen laat gebruiken om geld wit te wassen.. Als er een vergoeding is beloofd, moet de geldezel begrijpen dat dit te mooi is om waar te zijn[3]

Witwassen is strafbaar gesteld in art. 420bis en verder van het Wetboek van Strafrecht (hierna: Sr). Bij witwassen wordt het illegale geld legaal gemaakt door het te storten op een bankrekening van een ander. Afhankelijk van de bedoeling van degene die de pinpas heeft uitgeleend, kunnen er gevangenisstraffen opgelegd worden met een duur van maximaal acht jaar. Dit ligt er onder meer aan of de geldezel een grote beloning kreeg, waardoor hij kon weten dat er een addertje onder het gras schuilde.[4]

De kans om gepakt te worden als geldezel is groot. Wanneer de politie een onderzoek doet naar een crimineel, volgen zij zijn geldstroom en komen zij al snel uit op de betaalrekening van een geldezel. Alle gegevens van de rekeninghouder zijn bekend, waardoor een strafrechtelijke vervolging niet lastig is in te stellen. Daarnaast doen banken altijd melding of aangifte als zij verdachte transacties zien.

In Rotterdam en omstreken zijn in maart vijfentwintig verdachte geldezels aangehouden en verhoord. Zeventien van deze verdachten hebben taakstraffen gekregen, maar er zijn ook geldboetes uitgedeeld en verplichtingen tot het betalen van schadevergoeding opgelegd. Dit betekent dat geldezels vaak makkelijk kunnen worden gepakt.[5] Met de illegale transacties kunnen ook de witwassers worden achterhaald. De gevolgen voor de geldezel zelf zijn groot: de geldezels draaien op voor de schade en worden strafrechtelijk vervolgd. Zij kunnen onder andere acht jaar lang geen bankrekening openen of een lening afsluiten.[6] In een recente zaak stortte de verdachte grote bedragen op veel verschillende rekeningen.[7] De verdachte werd veroordeeld tot een gevangenisstraf van 42 maanden. Dit laat zien dat de grotere criminelen naast de geldezels tevens worden berecht.

Phishing

Een andere vorm van fraude is phishing. In dat kader sturen criminelen een linkje of bijlage naar het eventuele slachtoffer. Als het slachtoffer gegevens invult of een bijlage opent, kunnen de criminelen alle inloggegevens van bankrekeningen achterhalen.  Omdat de phishing-berichten bijna niet van authentieke berichten te onderscheiden zijn, trappen veel slachtoffers daarin. Als het gaat om phishing zijn banken afhoudend. Zij verwijzen naar de algemene voorwaarden en sluiten daardoor de aansprakelijkheid uit, omdat banken van mening zijn dat de klant zelf onzorgvuldig heeft gehandeld. Als dit tot een rechtszaak leidt, wordt er in weinig gevallen door de banken bewezen dat de klant nalatig is geweest.[8]

Er zijn drie strafrechtelijke artikelen van belang voor de vervolging in geval van phishing. Vervolging voor phishing wordt ingesteld op grond van art. 326 Sr. In het kort staat hier dat iemand strafbaar is als hij iets verkrijgt door het aannemen van een valse naam of het toepassen van bedrog. Het gaat dus om oplichting. Daarnaast is vervolging mogelijk op grond van art. 225 Sr, waarbij het gaat om valsheid in geschrifte. In dat kader treedt de Phisher bijvoorbeeld op in de valse hoedanigheid van de bank. Hij verzendt dan vervolgens een bericht waarmee hij de schijn wekt dat het bericht afkomstig is van de bank. Daarnaast is computervredebreuk – art. 138ab Sr – ook een onderdeel van phishing. Bij computervredebreuk is er sprake van opzettelijk en wederrechtelijk binnendringen in een geautomatiseerd werk, zoals een telefoon.[9] Omdat het slachtoffer bijvoorbeeld op een link klikt, kan de phisher bij het ontbreken van het juiste wachtwoord alsnog toegang krijgen tot het geautomatiseerde werk.

Vaak blijkt uit een strafrechtelijke onderzoek dat de phishers al vele mensen hebben opgelicht en dat het niet gaat om eenmalige oplichting. In vergelijking met de geldezels overtreden slachtoffers van phishing de wet niet. Hoewel het soms lastig is om phishing-criminelen te berechten, zijn in 2019 wel phishing-criminelen vervolgd. In een eerdere zaak legde de rechtbank de medeplegers van phishing-praktijken een gevangenisstraf van drie jaar op.[10] Tevens heeft de rechtbank vorig jaar een celstraf opgelegd aan een phisher van vier jaar voor het buitmaken van €480.000.[11]

Conclusie

Het zijn niet altijd vreemden die geld stelen van een slachtoffer. Sterker nog, als het gaat om vermogende ouderen gaan soms familieleden of kennissen er met bijvoorbeeld boodschappen doen er steeds met ‘kleine’ bedragen vandoor. Deze bedragen kunnen wel oplopen, maar aangiftes worden vaak niet gedaan tegen iemand die zo dichtbij staat. Fraude en witwaspraktijken zijn grootschalige problemen in Nederland. Onschuldige jongeren komen in een crimineel circuit terecht, omdat zij denken makkelijk bij te kunnen verdienen als zij hun bankpas even uitlenen. Een bankpas uitlenen kost immers minder moeite en verdient meer dan een regulier bijbaantje. Echter, de consequenties zijn groot. Zo kan een geldezel als gevolg van het uitlenen van een bankpas gedurende een lange tijd geen bankrekening meer openen. Ook worden er geldboetes of celstraffen opgelegd. Een volgend groot probleem betreft Phishing. Onschuldige slachtoffers vullen gegevens in via een e-mail waarvan ze de afzender denken te kunnen vertrouwen. De afzender blijkt niet de bank of een andere organisatie te zijn, maar een crimineel. Er is dan sprake van computervredebreuk, oplichting of valsheid in geschrifte. Deze criminelen worden vaak pas vervolgd wanneer zij al veel mensen hebben bestolen. Als zij eenmaal worden berecht, worden er flinke straffen opgelegd. Denk aan een vergoeding van de schade of een celstraf. Om oplichting te voorkomen, is het bijvoorbeeld belangrijk om de afzender te controleren. Veel criminelen worden berecht, maar helaas worden niet alle criminelen opgespoord. Misschien dat er in de toekomst veranderingen in wordt gebracht.

 

[1] C. Wees, ‘Ouderen kampen met financieel misbruik: ‘helpers’ gebruiken pinpas ook zelf’, NU 31 januari 2021 (nu.nl).

[2] ‘Meer ouderen financieel misbruikt door familie en vrienden’, MAXmeldpunt 20 september 2019 (maxmeldpunt.nl).

[3] ‘Fraude met pinpas en witwassen van geld’, Strafrecht-advocaat (strafrecht-advocaat.nl).

[4] J. van Breukelen, ‘Wat is een geldezel, katvanger of money mule?’, kantoorvanbreukelen 17 december 2020 (kantoorvanbreukelen.nl).

[5] ‘Eerste vijfentwintig geldezels aangepakt’, politie 29 maart 2021 (politie.nl).

[6] ‘Wat is een geldezel?’, veiligbankieren (veiligbankieren.nl)

[7] Rechtbank Noord-Nederland, 16 maart 2021 ECLI:NL:RBNNE:2021:888.

[8] ‘Wat zijn je rechten als slachtoffer van phishing?’, hellolaw 12 juli 2007 (nl.hellolaw.com).

[9] Phishing’, Cybercrime Advocaten (cybercrime-advocaten.nl).

[10] Rechtbank Midden-Nederland, 11 december 2019 ECLI:NL:RBMNE:2019:5898.

[11] Rechtbank Midden-Nederland, 19 november 2020 ECLI:NL:RBMNE:2020:5038.